Hvað er Anarkismi? Útgáfa Bókasafn Dreifing Hafa Samband
Fréttir / Uppfærslur Greinar Bækur um Anarkisma TenglarMyndir

.

 

Hva er anarkismi? e. Snbjrn Jnsson Ein af fyrstu tilraunum til a fjalla af alvru um anarkisma slandi.

 

Far tilraunir hafa veri gerar til a rannsaka sgu anarkisma slandi og almennt hefur veri tali a anarkisminn hafi alls ekki n hinga til lands fyrr en seint og sarmeir. Nlega hafa einstaka sagnfringar fari a beina ljsi snu a essari spurningu og hafa reki sig a stefnan var ekki me llu ekkt hr landi. Eftirfarandi grein er dmi um a, en hn birtist 10. og 11. tbl. blasins Verkmannabla gst ri 1913. Verkmannabla etta var gefi t af verkamannaflaginu Dagsbrn runum 1913-1914 og er ein af fyrstu tilraunum hinnar nuppsprottnu verkalshreyfingar til blaatgfu.

Hfundur greinarinnar, Snbjrn Jnsson (1887-1978), var essum rum nmsmaur vi Central Labour College London og komst ar kynni vi msa menn og hugmyndir vinstri vngnum og eins og hann segir sjlfur greininni ekkti hann persnulega einhverja anarkista ar. Hverjir a voru og hversu tarleg kynni hans af eim voru hefur eftir v sem g best veit aldrei veri skoa. a er ljst af lestri greinarinnar a hann er enginn anarkisti sjlfur, enda skrifai hann arar greinar mis bl essum rum ar sem hann hvatti til stofnunar stjrnmlaflokks alu auk ess sem hann skrifai mjg lofsamlega um bolsvika og byltingu eirra Rsslandi grein sem birtist Eimreiinni ri 1920. a sem einkennir grein hans, og sta ess a mr finnst tilefni til a hn s endurprentu hr, er a me greininni reynir hann a hrekja staalmynd sem anarkistar hfu sr hr landi sem annarsstaar, .e. gosgnina um hinn vitfirrta og mora sprengjukastara sem svo mrg yfirlitsrit um anarkisma byrja v a hrekja, og tskra fyrir lesendum blasins grunnstefin stefnu anarkista (g lt a nefnt hversu vel honum tekst upp eim efnum). Snbjrn gerist sar bksali Reykjavk og lenti vegna velvildar sinnar gar Breta msum hremmingum hernmsrunum. Hann flutti um sir aftur til Bretlands og lst ar ri 1978.

-VV

 

Hva er anarkismi?

 

Eg hefi sjaldan veri spurur ess, hva anarkismi vri i raun og veru. a er Ika szt a undra, tt margur spyrji svo, vi um tvo sustu mannsaldra hefir anarkisminn veri eitt af strmlunum dagskr heimsins, en slenzk bl hafa, a vi er g bezt veit, sjaldan geti hans ruvsi en i sambandi vi jhfingjavg anarkista og nnur hermdarverk, enda er g ekki vafa um a, a anarkistar eru v, sem vonlegt er, hugum slenzkrar alu ekki anna en illi og glpamannaflag. Blin eru v miur mrg me v marki brend, a au hira feginsamlega allar hryjuverkasgur, sem lklegt er a fvst og menntunarlti flk muni skjast eftir, en hira minna um a, a grafast fyrir ea skra orsakir r, sem til slkra verka liggja, enda tt a s of alektur sannleikur til ess a taka urfi hann fram, a mor og arir svonefndir strglpir eru oft, fr siferislegu og slfrilegu sjnarmii sir, miklu afsakanlegri heldur en mislegt a, sem velmetnir jflagsborgarar um allan heim hafast daglega a og auka ef til vill lit sitt me.

              a erfitt a svara spurningunni. a er lkast v sem spurt vri: Hva er kristindmur? Ef til vill er alls ekki hgt a svara henni til hltar. a er fyrir sk, a svo margt er sinni sem maurinn , og hversu margir sem kunna a telja sig til einhverrar stefnu ea trarbraga, eiga tplega nokkrir tveir algerlega samlei, en aalstefnurnar m nokkurn veginn greina sundur. g tla v a leitast vi a svara hr essari spurningu um anarkismann, eftir v sem g veit rttast, og jafnframt v ofurlti a minnast hreyfinguna sgulega.

              Ef til vill tti g a byrja me v a afsaka mig fyrir a, a g nota hr aljaori. S afskun er fljtfundin og virist fyllilega rttmt. g er maur ltt orhagur, en hefi ekki enn s erlenda ori tt slenzku, er vi megi una. Stjrnleysisstefna ea -kenning nr ekki nokkurri tt, enda tt f megi t r v svipaa merkingu sem , er felst i tlenda orinu (gr. an-, ekki + arche vald). a vri engu afleitara vert mti ef til vill skrra a tala um valdleysingja heldur en stjrnleysingja , egar tt er vi anarkista. orinu stjrnleysi felst sem s valt merkingin stjrn , en stjrn arf ekki endilega fremur a vera samfara anarkisma heldur en kristindmi. Hefi ori veri fyrnt (. e. falli r notkun), hefi mtt taka a upp essari nju merkingu. En svo er n ekki. Ori anarkismi hefir lka veri allmjg nota hr og g s ekki a a hafi mean a er ekki viunanlega tt minni rtt sr en ori spiritismi, sem orhgustu mentamenn vorir nota hika, enda tt fremur gti komi til mla a nota ingu , sem ger hefir veri vi ori.

              Hugsjn anarkista anark (stjrnarleysi, einskisveldi) er s jflagsskipun, a engin stttaskifting eigi sr sta og enginn maur hafi nein bein vld yfir rum (Century Dictionary). Me rum orum: ar a rkja fullkomi jafnrtti, og gert er r fyrir svo miklum siferisroska hj einstaklingnum, a eigi urfi yfirvld til ess a gta lagarttarins.

              Ori anark kemur fyrst fyrir riti, sem nefnist Qu'est ce la proprit? (Hva er eign?) eftir franskan mann Pierre Joseph Proudhon (1809'65), sem alttt er a telja andlegan fur anarkista, enda tt anarkismi hafi tt sr sta llum ldum, ar e sfelt hafa veri til menn, sem hvorki viurkendu rtt nokkurs manns til ess a ra yfir rum n heldur nausyn ess, a mannflagi vri h nokkru lgskipulagi. Meira a segja hfu arir rita um etta efni ur, t. d. enskur maur William Godwin (17561836), en rit hans vru svo ljs og kvein, a au hfu ltinn beinan rangur. essu riti Proudhons, sem kom t 1840, heldur hann fram fyrstur manna a vi er tali er kenningunni: ausafn er fi, sem Karl Marx og arir jafnaarmenn geru a undirstuatrii kenningar sinnar ekki allir skilyrislaust. Annars bar Proudhon og jafnaarmnnum svo miki milli, eftir kenningum hans essu riti, a hann gat alls ekki talist til eirra. En va um lnd fekk hann brtt lrisveina, sem unnu miki a v a tbreia kenningar hans. fyrstu runum kva einna mest a v zkalandi, ar sem heimspekingurinn Kaspar Schmidt (1806'56) birti 1845 bk sna Der Einzige und sein Eigenium (Einstaklingurinn og eign hans) og san fleiri rit anda stefnunnar. En vi byltinguna og afturkasti sem var 1848, bei anarkisminn mikinn hnekki, og seinni rum snum lsti Proudhon sjlfur yfir vi, a hugmyndin vri framkvmanleg og a lveldishugsjn jafnaarmanna vri hi eina rtta stjrnarfyrirkomulag.            

   Me verkmannahreyfingunni um 1860 fkk anarkisminn aftur byr seglin, einkum fyrir framgngu rssneskra forvgismanna. Michael Bakunin (1814 76) tk barttuna upp 1864 i Sviss, a heita mtti sama grundvelli og Proudhon, nema hva hann, gagnsttt Poudhon, taldi byltingu a vera rttu leiina til ess a n markinu; vildi hann alls ekki lta vinna hryjuverk. Einn af samsinnum Bakunins, Netschajev a nafni, var sendur til Rsslands og hf ar 1869 hina svonefndu verklegu tbreislu, sem var i v innifalin, a vinna hryjuverk og gera uppot eim tilgangi, a hra mtstumennina og valdhafa jflagsins. a var sama afer og kvenfrelsiskonur Bretlandi hafa teki upp, tt smrri stl s. Eftir Bakunin tk Ptur Krapotkin fursti einkum a sr barttuna. Hann hefir rita og starfa skpin ll og oft komist hann krappan, og enn dag vinnur hann af hinu mesta kappi, tt gamall s orinn (f. 1842). Munu allir jta a, hvort sem eir eru skoanabrur hans ea ekki, a hann er eitt af hinum mestu nlifandi mikilmennum. Kenningar hans nlgast mjg grein jafnaarstefnunnar, sem kllu er sameignarkenning (kommnismi).

              a er eigi unt a ra svo anarkismann, a eigi s geti nhilismans Rsslandi, sem er beinn afspringur hans og m vel kallast ttur af honum. v verur eigi neita, a hann hefir gerst sk miklum hryjuverkum og gnum, enda skortir a szt, a hann hafi fengi milda dma. g tla ekki a reyna a lsa honum hr neitt a ri, heldur a eins vsa til ess, sem sagt er um hann i jmenningarsgu sr. lafs lafssonar (bls. 347352). Ef slendingar vru ofurlti meiri tilfinningamenn en eir eru, mundu eir dma frvirki nhilista vgt og skilja a, a hr er um a ra rvntingarvrn jar, sem er rautkgu af veraldlegri og andlegri harstjrn. v Rsslandi, ekki sur en annarstaar, hefir kirkjan jafnan reynst eitthvert ruggasta vgi hverskonar kgunar og harstjrnar. Hitt arf naumast a taka fram, hvaa eiginleika kgun og harstjrn roska. Allir vita, a a er grimd, hefnigirni, undirferli og arar slkar einkunnir. a mun ekki vera um a rtta, a tilfinningaleysi er einhver s strsta nargfa, sem essa heims brnum getur hlotnast, og a hefir oss slendingum veri stjpulega ti lti. En fyrir a sama eigum vr erfitt me a skilja og dmum svo hart au ml, sem af tilfinningunum stjrnast. Samt er vert a muna a, a tt nhilistar hafi lngum veri sparir lfum mtstumanna sinna og valdhafanna, hafa eir veri engu trauari til ess a frna lfum sjlfra sn fyrir mlefni sitt. Stefnuskr eirra er mjg kvein, og v erfitt a segja hver hn eiginlega er. Fyrir a hafa eir hloti nafn sitt (af latn. orinu nihil ekkert), sem fyrst birtist eirri merkingu skldsgu Turgenjevs Feur og synir 1861, og var ar nota sem hsnafn, tt nhilistar tki a egar upp sjlfir. Hi eina, sem eir gera sr fullkomlega ljst, er a, a nverandi stand jflagsins er tkt og arf gagngera breytingu. En eir gta ess ekki, a hinum mentaa, margkynjaa og tvstraa l Rsslandi er enn alls enginn jarvegur fyrir byltingu og getur ekki ori um fyrirsjanlegan tma. seinni t hefir mjg lti bori hermdarverkum af' hlfu nhilista og starfsemi eirra virist meir og meir vera a nlgast jafnaarstefnuna. ess vegna virist me rkum mega bast vi v, a eir orki um sir nokkru til gs, tt jafnaarstefnan s reyndar jafn frihelg sem nhilisminn Rsslandi og a megi v hinn bginn virast mannlegum roska ofvaxi, a berjast ar heilbrigri jafnaarbarttu.

              Eg hefi n gefi hr a vsu mjg svo fullkomi grip af sgu ntar anarkisma. Eftir er a skra a, a svo miklu leyti sem hgt er fm orum, hva anarkismi er.

 

              Anarkismi Proudhons krafist slks skipulags jflaginu, a srhver einstakur framleiddi eftir v sem honum knaist og eyddi eftir v sem honum knaist, n ess a arir skiftu sr nokku af vi ea nokkur lg vru um a sett. San hafa arir anarkistar ra essar kenningar msar ttir, svo a vtkustu mynd sinni krefst anarkisminn algerrar undangu fr llum lgum, engu sur sialgum heldur en eim, sem lta a stjrn ea eignarrtti. Einstaklingurinn a eins a hla lgum sinnar eigin samvizku, tilfinninga og ska. a er v skrt, a anarkistar eir, sem hylla essa hugsjn, vilja sj hverri tign a velli velt, sem verldin , og hggna burtu hverja sto, sem himnana ber. Er a sjlfu sr ekki svo mjg a lasta, v neitanlega er mannflagshll vor ll rifin og fin ramskekt, en bezt er hf hverju mli, og ef slkt gerist n ess a nokku betra kmi i stainn, mundi a valda slkum afturkipp run mannflagsskipunarinnar, a ess biust seint btur. essa vanhugsuu krfu sna byggja anarkistar lklega nokku vafasamri skringu sinni kenningum zka heimspekingsins G. W. Hegels (1770-1831), sem kendi a, a mannkynssagan lyti hinum smu lgum og saga einstaklingsins, og taldi a vera markmi sgunnar, a allir menn nyti mannrttinda sinna til fulls. (Um Hegel og kenningar hans, sj g. Bjarnason: 19. ldin bls. 110-128).

              a m furu gegna, a nokkur maur skuli geta veri svo bjartsnn manneli, a hann ski eftir anarki essari mynd. Eftir eirri mynd, sem mannkyni daglega gefur, virist ekki urfa a fara neinar grafgtur um a, a r slku hlyti a vera einbert skrlri, sem er engu betra en harstjrn og einveldi, er sagan hefir fyrir lngu dmt hft. En fir munu eir meal hinna vitrari anarkista, er svo langt ganga. g hygg meira a segja a eir, sem a gera, muni vera strmiklum minnihluta. hinum hagkvmari myndum snum er anarkisminn ekki anna en afbrigi eirrar lveldishugsjnar, sem kommnalismi nefnist, og hefir a markmii myndun ltilla sjlfstra fylkja (kommna), ar sem barnir vira hver annars einstaklings- sjlfsti, en standa sem einn maur gegn utanakomandi yfirgangi. I fullkomnustu mynd sinni er anarki jflag, sem stjrnast af svo gum sium, a laga og yfirvalda gerist ekki rf, og hver maur framleiir eftir v sem hann megnar og fr alt sem hann arfnast. Svipuu jflagi hefir Robert Blatchford lst mjg fagurlega hinni einkennilegu sgu sinni The Sorcerer's Shop (B tframannsins).

              En er anarkisminn helber vitleysa? a er nsta liklegt a nokkur mundi spyrja svo um hreyfing , sem jafn-strvitrir vsindamenn eins og t. d. Kraptkin og Elise Reclus (18301905) hafa barist fyrir. a er alkunnugt, a til eirrar stefnu hafa talist msir hinna gfugustu manna, sem uppi hafa veri sustu mannsldrum og sumir eirra lti fyrir a lfi. Er skemst a minnast Ferrer, sem stofnai skla Spni og var myrtur ar hausti 1909, eins og slensk bl gtu um. (Fr Ferrers-mlinu mun Isafold hafa skrt bezt allra slenzkra blaa). Aalgallinn hugsjn anarkista virist vera s, a eir treysta um of hi ga mannelinu. Hn getur v ekki komist framkvmd mean mannkyni er nokku svipuu roskastigi sem n er a. A tbreislu-afer eirra hefir a veri strkostlegur brestur, a eir hafa vilja ryja hugsjninni braut egar sta og fst r til ess spara. a hefir gert svo vinsla og hindra a, a menn kyntust boskap eirra. eir hafa ekki gtt ess sem skyldi, a allar strbreytingar i heiminum vera a gerast smmsaman og me breytirun. Nir siir geta tplega komi nema me njum kynslum; eldri kynslirnar eru a jafnai ekki mttkilegar fyrir njar kenningar. etta munu anarkistar n vera farnir a sj, v san Ferrer stofnai skla sinn Spni (sem heldur fram undir stjrn ess manns, er Lorenzo Portet heitir), hafa risi upp deildir af honum vs vegar um lnd, ar meal i Lundnum (International Modern School). Auk ess hygg g, a skoanir eirra su n meira en ur teknar a samrmast skounum jafnaarmanna, og er a neitanlegra vnlegra til sigurs. Hvorirtveggja hafa lka fr upphafi barist fyrir jafnrtti og persnufrelsi; hvorirtveggja ska a sj ann dag, er hver maur segir a i s og arf ekki' a bannfrast kirkjunum , n hengjast a hegningarlgum, eins og eitt af beztu skldum vorum hefir kvei. Og a er aldrei nema mannlegt, tt einhverjum yfirsjist, hva bardagahitanum, egar bardagamaurinn er sannfrur um, a sitt ml s ekki einungis gott og nausynlegt, heldur hi eina rtta. a er s sannfringarvissa, sem einatt hefir gefi mikilmenninu rttinn til ess a berjast og starfa at alhug og leggja alt slurnar fyrir mlefni sitt.

              g hefi persnulega kynst nokkrum anarkistum, krlum og konum. ess vegna hefi g oftar en einu sinni veri spurur um, hvernig flk eir vru. Ef g tti a dma eftir essum fu mnnum, mundi g svara, a eir vru frjlslyndir, rltir og drenglyndir, en auvita hltur sannleikurinn a vera s, a eir su eins og hvert anna flk, og vi hefi g svara. Meal eirra eins og annara verur nttrlega valt misjafn sauur mrgu f, en hitt er fjarsta, sem mrgum ffrum, eins og g ur tk fram, httir vi a halda, a eir su ekkert anna en orparalur.

Snbjrn Jnsson.

 

Til baka í greinar