Hvað er Anarkismi? Útgáfa Bókasafn Dreifing Hafa Samband
Fréttir / Uppfærslur Greinar Bækur um Anarkisma TenglarMyndir

ORŠABÓK ANARKISTANS

Verk ķ stöšugri žróun og vinnslu

Önnur śtgįfa

Andspyrna śtgįfa 2011

www.andspyrna.org – Andspyrna. Pósthólf 35, 101 Reykjavķk.

 

Acephalous –  Höfušlaust. Yfirvaldslaust. Acephalous skipulag er flatt skipulag sjįlfstęšra einstaklinga og hópa. 2) Anarkisti eftir byltingu sem endar meš valdatöku kommśnista.

Affinity Group  -  Markmišshópur, tengslahópur. Lķtill hópur aktivista (3-20 einstaklingar) sem vinna saman ķ beinum ašgeršum. Markmišshópar skipuleggja sig gegnum sameiginlega įkvaršanatöku (consensus) og eru lausir viš valdapżramķda. Innan hópsins tengist fólk gegnum vinskap, kunningskap eša svipašar skošanir eša lķfsstķl. Vegna tengsla innan hópsins getur hann starfaš įn žess aš óviškomandi eša hnżsnir einstaklingar (śtsendarar yfirvalda) geti blandaš sér ķ starfsemi hans. Žessi leiš viš skipulagningu er lifandi, hreyfanleg og dreifstżrš.

Ageism – Aldurshroki. Aš halda žvķ fram aš einhver hafi minna aš segja vegna aldursmunar. Sé of gamall eša of ungur til aš geta tjįš sig um eitthvaš mįlefni eša tekiš žįtt ķ žvķ.

Aktivisti – Ašgeršasinni. Einstaklingur meš hugsjónir sem telur žaš sjįlfsagšan hlut og mikilvęgan aš fylgja žeim eftir į fjölbreytilegan mįta. Ašgeršir aktivistans geta veriš mótmęli, beinar ašgeršir, uppbygging jįkvęšari félagslegra ferla til hlišar viš žį ferla sem gagnrżnin beinist aš o.fl.ofl.

Alienation – Firring. Žeir einstaklingar sem samfélag vort samanstendur af eru almennt ekki mešvitašir um hvašan lifibrauš žeirra kemur eša hvernig žaš er unniš og munu ekki geta bjargaš sér um žaš sjįlfir žegar til hallęris kemur. Žetta er firring og merkir fjarlęgš frį grundvallaratrišum žess sem lķf manns snżst um eša byggist į. Önnur dęmi um firringu manna er t.d. skortur į tengslum viš starfsemi eigin lķkama eša tengslum viš eigin stjórnmįl. 

Anarchism - Anarkismi. Félagsleg, heimspekileg og stjórnmįlaleg kenning sem byrjaši aš žróast ašallega ķ Evrópu į nķtjįndu öld. Anarkismakenningin afneitar öllum formum yfirrįša, hvort sem žau eru af hendi valdstjórnar, rķkis, kirkju eša fjölskyldustrśktśrs. Anarkismi er um leiš kenning um skipulag samfélaga įn yfirvalds og sannfęring um aš fólk geti almennt annast eigin tilveru, žvķ sé engin eftirsókn ķ rįšamönnum og best sé aš leggja nišur allar valdastöšur.

Anarchism without adjectives – Anarkismi įn višskeyta. Hugsanagangur anarkista sem leišast flokkadręttir og kreddusemi sumra anarkista. Hugtakiš er ęttaš frį Spįni undir lok 19. aldar žegar  kreddufylgnir anarkistar voru farnir aš drepa hvorn annan śtaf smįvęgilegum hugmyndafręšilegum įgreiningi. Višskeytalausir anarkistar finna eitthvaš gagnlegt ķ öllum hugmyndum innan anarkismans.

Anarchy -Anarkķ, stjórnvaldsleysi. Samfélag įn rķkis eša yfirvalds af nokkru tagi (svo sem efnahagslegs eša trśarlegs yfirvalds). Ķ stjórnvaldslausu samfélagi eru til stašar önnur form félagslegrar stżringar svo sem jįkvętt og neikvętt félagslegt taumhald. Anarkķ er žvķ žegar til stašar ķ mörgum geršum samfélaga. Nśtķma anarkisti myndi segja anarkķ žżša miklu meira heldur en einfaldlega; „rķki eša yfirvald ekki til stašar“ og lżsa samfélagi skipulögšu įn yfirvalds žar sem mešlimir samfélagsins taka, mešvitaš og af eigin hvötum, žįtt ķ žvķ aš skapa jafnręši innan žess, mögulega meš beitingu einhvers forms af ķbśafundum, sameiginlegrar įkvaršanatöku (consensus), beinu ķbśalżšręši eša öšrum formum sameiginlegrar įkvaršanatöku  og vinna gegn žvķ aš völd safnist į fįrra hendur. Framapot og valdnķšsla myndi męta almennu neikvęšu taumhaldi en jįkvętt taumhald myndi hvetja til žįtttöku ķ skipulagi įn yfirvalds.

Anarkó-feminismi - Anarkó-feministar bręša saman hugsjónir feminisma og anarkisma. Žar er einblķnt į frelsun kvenna og hlutverk fešraveldisins (patriarchy) enn frekar en gert er ķ dęmigeršum anarkisma, įn žess aš litiš sé framhjį barįttunni gegn öšrum formum kśgunar (eins og sumar ašrar śtfęrslur feminisma gera). Ekki lķta allir kvenkyns anarkistar į sig sem feminista né heldur žarf anarkó-feminsti aš vera kvenkyns. Aš einhverju leyti hefur žeim gerfiķmyndum kynjanna sem skapašar eru af samfélagi fešraveldisins veriš višhaldiš innan anarkistahreyfingarinnar og žannig veriš stašiš ķ vegi fyrir žvķ sanna jafnrétti kynjanna sem anarkistar vilja nį. Einnig hefur hefur mörgum konum fundist naušsynlegt aš hafa sérstaka kvennahópa innan hreyfingarinnar, žar sem karlar hafa veriš rķkjandi innan hennar, žęr sömu konur telja aš innlima verši kröfur kvenna inn ķ hugmyndafręši anarkista įšur en en samstaša getur nįšst. Anarkó-feministar hafna almennt lausnum rķkisins į vandamįlum kvenna (eins og žvķ aš lögbann į klįmi dragi śr ofbeldi gagnvart konum) en leggja frekari įherslu į sjįlfsstyrkingu og beinar ašgeršir. Skipulag Anarkó-feminista hefur einkennst af įherslu į dreifša stżringu, įkvaršanatöku žar sem allir taka žįtt, og starfsemi į grasrótarstigi. Anarkó-feministar almennt trśa žvķ aš hęfileikar hvers og eins sżni sig og geti notiš sķn žegar horft er framhjį dęmigeršum kynhlutverkum og dregnir eru fram jįkvęšir „karllęgir" og „kvenlegir" hęfileikar ķ hverri manneskju auk jafnréttis ķ öllum samskiptum.

Authority - Yfirvald. Greint hefur veriš į milli réttlętanlegs yfirvalds og ranglįts yfirvalds. Réttlętanlegt yfirvald krefst stöšugrar gagnrżni og endurmats og er alltaf tķmabundiš. Žaš byggist į jafnręši milli žess sem valdiš hefur  og višfangsefnisins en munurinn į žeim tveim er einungis žekking eša fęrni į įkvešnu sviši. T.d. hefur lęknir sérfręšivald į sķnu sviši vegna žekkingar, hęfni og reynslu en žaš žżšir ekki aš lęknirinn hafi fasta valdastöšu gagnvart skjólstęšingum sķnum.  Uppruni ranglįts yfirvalds er į hinn bóginn alltaf vald yfir fólki – hvort sem um er aš ręša lķkamlegt eša andlegt vald. 

Authoritarian - Ķ gömlum oršabókum ķslenskum žżtt sem „valdssinni“ (og jafnvel sem „valdbošsgirni”) žegar notaš um einstaklinga. Andstęša frjįlslyndis. Ķ hugarheimi einstaklings sem er „authoritarian“ er yfirvald og viršing fyrir žvķ, afar mikilvęgt. „Authoritarian“ einstakling finnst žvķ anarkistar afar skrżtnar skepnur og telur viršingarleysi anarkista fyrir yfirvaldi ķ versta falli gera žį réttdrępa. Valdssinnar lķta svo į aš regla innan samfélags eigi aš koma „ofan frį”, ž.e. meš valdboši žeirra sem völdin hafa. Žeir lķta svo į aš žaš sé hlutverk valdhafa aš hafa vit fyrir öllum hinum og aš valdboš sé naušsynlegt aš til aš halda öllu „óęskilegu” ķ skefjum.  Oršiš er einnig notaš um hegšun og hegšunarmynstur žegar t.d. lögreglumašur beitir sér „valdsmannslega“ gagnvart fólki sem ekki  hegšar sér „rétt.“ Viškomandi lögreglužjón finnst žį gengiš į vald sitt og setur fram žį žekktu kröfu; „Respect my Authority!“ eša „žś skalt virša rétt minn žvķ hann er meiri en žinn!“  Oft notaš til aš skilgreina muninn į anarkķskum (eša frjįlslyndum) sósķalistum og valdssinnašri śtgįfum žeirrar stefnu, sem žį eru skilgreindar sem „authoritarian” eša valdssinnašir sósķalistar. Ekki ętti aš rugla saman valdssinnum og fasistum žvķ žó allir fasistar séu valdssinnar eru ekki allir valdssinnar fasistar.

Autonomy -  Kemur śr grķsku og žżšir „self-legislation“ (aš setja sér eigin reglur) en er hugmyndakerfi sem hefur ķ hįvegum frelsi frį utanaškomandi yfirvaldi. Žetta getur bęši veriš į einstaklingsgrundvelli og samfélagsgrundvelli. Žetta hugarfar er afar mikilvęgt fyrir margar félagslegar hreyfingar sem leitast viš aš starfa og hafa įhrif, į eigin forsendum. 

Bureaucracy – Skrifręši. Framkvęmdastżring ranglįts yfirvalds.

Capitalism – Kapķtalismi, Aušvaldshyggja. Rétt eins og einręši žżšir aš einręšisherrann rįši og kommśnismi žżšir aš kommśnistarnir rįši, žżšir kapķtalismi aš peningarnir rįši: Žeir rķku slįst um aš sitja ķ valdastólum en aušurinn er alltaf rįšandi afl.

Civil Disobedience – Borgaraleg óhlżšni er aš neita aš hlżša lögum, kröfum eša fyrirskipunum rķkisstjórnar, fulltrśa hennar eša hverju öšru yfirvaldi. Óhlżšnin er sett skżrt fram en felur ekki ķ sér ofbeldi. Óhlżšnin kemur fram žegar borgurum ofbżšur valdnķšsla yfirvaldsins. Mį segja aš óhlżšnir borgarar séu aš berjast fyrir žvķ aš samfélag sitt verši betra og fylgi viš žaš hjarta sķnu og sannfęringu frekar en settum lögum og félagslegum reglum.  

Coercion – Kśgun. Kśgun skyldi enginn žola og enginn beita.

Collective – Hópur fólks sem eiga eitt eša fleiri sameiginlegt markmiš eša įhugasviš og vinna saman aš žeim. Starfsemi og samskipti innan hópsins einkennist af sameiginlegri įkvaršanatöku og jafnręši og žannig er hópurinn félagslega og pólitķskt virkur.  Ķ sumum tilfellum er um aš ręša fólk sem deilir landi eša hśsnęši eins og kommśnur eša samfélagsrekiš dagheimili.

Collectivism – Sameignarstefna. Sś hugmynd aš framleišslutęki og annaš sem skapar veršmęti og naušsynjar (t.d. land, verksmišjur, verkfęri, hśsnęši) eigi aš vera ķ almannaeigu og sé nżtt į grundvelli jafnręšis. Samfélagiš ķ heild sér um daglegan rekstur žess meš žvķ aš skipuleggja nżtingu sameigna į grundvelli sameiginlegrar įkvaršanatöku og jafnrar įbyrgšar. Ólķkt kommśnisma er afrakstri ekki dreift til einstaklinga eftir žörfum heldur eftir framlagi.  Grundvöllur framleišslu ķ sameignarsamfélagi er félagslegur įvinningur, ekki fjįrhagslegur hagnašur. Anarkistar telja auk žess aš sameignarstefnu sé ekki hęgt aš žvinga upp į fólk heldur verši viljinn til hennar aš koma frį žvķ sjįlfu.

Commodities – Aukahlutir sem markašssetning hefur gefiš gildi meš žvķ aš tengja žį viš lķfsstķl. Gengur upp af žvķ aš fólki sem į sér ekki lķf, er hęgt aš selja lķfsstķl.

Commune – Kommśna. Lķtil samfélög sem skipulögš eru ķ samvinnu og jafnręši til frelsunar frį kapķtalisma og karlrembu og öšrum formum stigveldis/hķerarkķs/valdapżramķda hins daglega lķfs.

Conformity – Aš laga lķf sitt aš višurkenndum gildum og višmišum sķns félagslega umhverfis. Öllum lķkar vel viš žig nema žér sjįlfum/sjįlfri ... ef žś įtt žér „sjįlf“.

Consensus - Sameiginleg įkvaršanataka. Eitt form raunverulegs lżšręšis. Įkvaršanataka į grasrótargrundvelli innan hóps. Markmišiš er aš rödd allra ķ hópnum heyrist og aš lausn sé fundin viš andmęlum ķ staš žess aš žau séu kosin ķ kaf eins og tķškast innan flokkalżšręšis. Höfnun į fulltrśalżšręši og atkvęšagreišslu sem tekur ekki tillit til skošana minnihlutans.

Co-op –  Samvinnuverkefni (Cooperation) Til dęmis kaupfélag žar sem einstaklingar sem tengjast į einhvern hįtt (eša ekki) kaupa inn sameiginlega ķ stórum einingum eša eitthvert form heimilisašstęšna žar sem fólk deilir hśsnęši, allir eiga jafnan hlut og jafna įbyrgš.

Cooperation – Samvinna. Andstęša samkeppni.  

Craftivism – (Arts and Crafts/activism) žar tengist handverk saman viš róttęk markmiš žess aš draga sig śt śr kerfum kapķtalismans, byggja upp lķtil samfélög og žegar handverk tengist mótmęlaašgeršum af żmsu tagi.

Criminal – Glępamašur. Žó aš lögbrot geti veriš andfélagsleg hegšun eru tengsl žar į milli alls ekki sjįlfsögš. Glępamašur getur veriš a) sjįlfselskur einstaklingur sem leitar sjįlfsupphafningar og trešur til žess į öšrum sem ekkert eiga. Brżtur žannig nišur nįttśrulega samstöšu innan samfélags og żtir undir kśgun žeirra undirokušu. Eša b) einstaklingur eša hópar sem hętta aš hlżša og verša žannig glępamenn ķ augum žeirra sem krefjast hlżšni. Kallar į gagnrżnar spurningar og umręšu um ešli yfirvalds og sišferši žeirra sem taka įkvaršanir um rétt og rangt fyrir alla ašra sem undir žeim sitja ķ valdapżramķdum. 

DaDa – alžjóšleg óformleg hreyfing sem var hvaš virkust į įrunum 1916-1922. Dadaistar voru virkir ķ uppsetningu sjónverka og leikrita, śtgįfu og hönnun ķ höfnun į višurkenndum listastöšlum. Markmiš žeirra var aš sżna fram į fįrįnleik merkingarleysu hins sišmenntaša nśtķma. Innblįsiš af ömurleika fyrri heimstyrjaldarinnar var dada ķ andstöšu viš strķš og smįborgaramennsku og mjög anarkķskt ķ ešli sķnu. Dada er įhrifavaldur innan sśrrealisma og pönks svo eitthvaš sé nefnt. 

Détournament – Aš taka fagurfręšileg, menningarleg og listręn fyrirbęri sem žegar eru til og umbreyta žeim, gefa žeim nżja merkingu. Verkum (auglżsingu, texta, mįlverkum) er stoliš śr upphaflegu samhengi og žau sett ķ annaš samhengi į forsendum žess sem  er aš verki.

Direct Action - Beinar ašgeršir. Beinar ašgeršir eru form pólitķsks aktivisma sem neitar umbótapólitķk (eins og aš kjósa „rétt“ og vonast eftir breytingum) sem leiš til raunverulegra breytinga. Aktivistar ķ beinum ašgeršum taka sjįlfir įbyrgšina į aš leysa vandamįl og nį fram kröfum og beita til žess verkföllum, hśstökum, leišarlokunum og öšrum formum almennra mótmęla. Hugtakiš var fyrst sett fram sem andstašan viš verklag ķ žingręši žar sem fulltrśar almennings hafa framkvęmdavald. Beinar ašgeršir žżša žį aš fólk sem į hlut aš mįli ķ žaš og žaš skiptiš framkvęmir sjįlft ķ staš žess aš bķša eftir aš eitthvert yfirvald taki af skariš. Žannig er žaš bein ašgerš žegar ķbśar įkvešins hverfis hreinsa rusl af götunum eša stofna til foreldrarölts til aš verja žaš glępum ķ staš žess aš ęskja žess aš žjónusta borgar og rķkis gangi frį mįlum.

Domination – Yfirrįš. Ólķkt Marxistum, sem ķ sinni gagnrżni į rķkjandi stjórnkerfi leggja įherslu į skilgreiningu aršrįns og efnahagslegs óréttlętis, telja margir (flestir?) anarkistar aš yfirrįš sé helsta įstęša óréttlętis ķ heiminum og aš markvisst žurfi aš brjóta žaš į bak aftur. Hugtakiš yfirrįš nęr yfir fleiri sviš daglegs lķfs heldur en einungis yfirrįša rķkis og kapķtalista yfir verkalżšnum. Viš erum aš tala um yfirrįš karla yfir konum, mannkynsins yfir nįttśrunni, hvķtra yfir öšrum kynžįttum, vesturlanda yfir öšrum heimshlutum og svo framvegis. Ķ öllum tilfellum hlżst ranglęti af yfirrįšum og žess vegna er žaš stašreynd (sem löggan skilur ekkert ķ) aš anarkistar mótmęla svo vķša og af svo mörgu tilefni.

DIY/Do It Yourself - Geršu žaš sjįlf/ur. Hugtak og ašferšafręši sem ķ žessu samhengi er sprottiš śr pönki. Pönk varš til sem menningarkimi vegna stżringar stórfyrirtękja į tónlist og lķfsstķl ungs fólks. Markmiš pönkara er aš hafa fulla stjórn į eigin sköpun, framleišslu, sölu og dreifingu žvķ aušvitaš er stórfyrirtękjum alveg sama um manneskjur nema sem neytendur og önnur višfangsefni. Žannig varš til hugtakiš DIY (sem er aušvitaš sjįlfsagšur hluti af samfélagi manna įn žess aš heita nokkuš nema daglegt lķf). 

Deep Ecology – Djśp vistfręši. Nįlgun į vistfręšikenningar žar sem allt sem lifir og allt sem er ķ nįttśrunni, hefur jafn mikinn rétt til žess aš vera. Tekur alveg fyrir aš mašurinn sé į nokkurn hįtt rétthęrri ķ samfélagi dżranna. Spurning um andlega tengingu manneskja viš nįttśruna.

Ecology - Vistfręši. Fręšigrein sem sżnir og sannar tengsl og flęši innan lķfkerfa og hvernig ójafnvęgi innan žeirra hefur įhrif į allar lķfverur innan heildarinnar.

Eco-village – Vistvęn žorp. Lķtil samfélög fólks sem leitast viš aš skapa uppbyggilegt, sjįlfbęrt félagslegt umhverfi og lifir žar ķ sem mestum samhljómi viš nįttśru og vistkerfi. Er gert bęši ķ žéttbżli og dreifbżli. 

Eignarhald - Nś į fólk hluti og svo eru ašrir hlutir sem eru ķ einkaeign. Munurinn žar į byggist ašallega į umfangi. Fólk almennt į hķbżli og innanstokksmuni, föt og farartęki. Annaš mįl er žegar atvinnutęki eins og verksmišjur og žjónusta sem kemur öllum almenningi viš (orkubśskapur, sķmakerfi, heilbrigšiskerfi) er ķ einkaeigu žegar žaš ętti aš vera ķ samfélagseigu. Einn śtbreiddur misskilningur varšandi rekstur og žjónustu er aš allt verši aš vera annašhvort ķ rķkisrekstri eša einkarekstri (ķ eigu fjįrsterkra ašila sem tróna tķmabundiš į toppi efnahagslega valdapżramķdans). Žegar félagshyggjufólk maldar ķ móinn er lįtiš meš rķkisrekstur eins og rķkiš sé samfélagiš žegar rķkiš er, rétt eins og bankarnir, afęta į samfélagi.

Exploitation – Aršrįn, ķ tilfelli manneskja. Aršnżting ķ tilfelli annara dżrategunda en fyrir allar dżrategundir žżšir žetta aš lķf, vinnukraftur og lķkami einstaklinga sé nżttur til hagnašar, įgóša eša til aš sefja gręšgi annara. Manneskjur eru žvingašar til vinnu fyrir ašra. Önnur dżr eru žvinguš til aš lifa stutta og ömurlega ęvi į verksmišjubśum.

Expropriation – Endurheimt. Žar sem aušmenn lifa į žvķ aš aršręna og féfletta almenning er sjįlfsagt aš stela (eša endurheimta) žvķ tilbaka sem haft var af almenning (samfélagi) og deila mešal žurfandi eša nżta fyrir almenn samfélagsnot .

Federalism – Ķ ķslenskum oršabókum žżtt sem sambandsstjórnarstefna en mį lķka kalla bandalagsstefnu. Eitt af grunnhugtökum anarkismans allt frį dögum Proudhon og grunnurinn aš skipulagi anarkķsks samfélags. Ólķkt öšrum śtgįfum af stefnunni byggir anarkķskur federalismi į žeirri forsendu aš sambandiš sé hęgt aš rjśfa hvenęr sem er og aš allir ašilar aš sambandinu hafi óskorinn rétt til aš segja sig śr žvķ. Ķ anarkķskum federalisma koma einstaklingar eša hópar (t.d. ķbśar žorps eša hérašs, starfsmenn verksmišju o.s.frv.) sér upp bandalagi viš ašra slķka hópa varšandi hagsmunamįl sķn og hvert bandalag eša samband tengist sķšan öšrum eftir žvķ sem žörf er į. Ekkert eitt samband ķ bandalaginu getur sagt öšrum fyrir verkum eša neytt žaš til aš gangast undir stefnu annarra. Hvert bandalag sinnir einungis žeim verkum sem žvķ er ętlaš og er leyst upp žegar verki žess er lokiš. Fulltrśar eru kosnir meš sameiginlegri įkvaršanatöku til aš tala mįli sķns hóps innan bandalagsins en hafa ekki rétt til aš taka įkvaršanir įn žess aš rįšfęra sig viš žį sem žeir eru fulltrśar fyrir. Žeir eru afturkallanlegir hvenęr sem er, žyki žeir ekki sinna sķnu hlutverki. Oft eru sett takmörk į hversu oft eša lengi hver einstaklingur getur veriš fulltrśi til aš tryggja aš ekki myndist žarmeš valdaembętti.

Feministi – Einstaklingur sem horfir į félagslegt umhverfi sitt, sér aš jafnrétti hefur ekki veriš nįš og vill gera eitthvaš ķ žvķ.

Free Love – Frjįlsar įstir. Heimurinn er uppfullur af móralistum sem telja sig hafa rétt til aš skipta sér af kynhegšun annarra. Frjįlsar įstir eru žeim til höfušs.

Gśrś – Andlegur leištogi. Hinn innri frišur kemur aš innan. Ekki innan śr öšru fólki.

Hagkvęmni – Af tungu valdafólks merkir žetta orš yfirleitt aukna mišstżringu og annaš sem fęrir stjórnun og stżringu į fęrri hendur ķ nafni pólitķskrar skilvirkni. T.d sameining sveitarfélaga. Vel aš merkja er žessi hugsjón valdafķkla óhįš įliti valdalausra kjósenda eša įhrifum į lķf žeirra.

Hagvöxtur – Töfraorš pólitķkusa og stórtękra kapķtalista ķ merkingu aukinnar neyslugetu sem aukinnar velferšar. Sś óraunsęja hugsjón hęgri manna aš alltaf sé hęgt og verši įfram hęgt aš framleiša meira į morgun en ķ gęr. Samhliša sannfęringu um aš ómennsk nįttśra sé einungis safn aušlinda felst ķ prédikun hagvaxtar, oftrś į endingu žessara aušlinda. Ž.a.l. hęttuleg öllum lķfkerfum og samfélögum.

Hierarchy - Hķerarkķ, valdaröšun, stigveldi, valdapżramķdi. Hvernig valdastöšur rašast upp eftir žunga valdsvišsins sem fylgir hverju žeirra. Mį lķkja viš goggunarröš ķ félagsfręši hęnsnahópa. Ķ venjulegu lżšręšisrķki rašast rķkisstjórn og alžingi efst ķ valdapżramķdanum, sveitarstjórnir nešar og almenningur (kjósendur) nešst. Innan ķ stjórnsżslupżramķdann tengist sķšan efnahagskerfiš meš bankana og önnur öflug kapķtalķsk fyrirtęki efst, minni fyrirtęki nešan viš sig og almenning (neytendur/skuldarar) nešst. Smęrri valdapżramķdar finnast vķša ķ samfélögum manna og er žeim hampaš t.d. ķ lķfsgęšakapphlaupinu, į framabrautum į vinnumarkaši og żmsum öšrum fyrirbęrum. Einnig er stigveldi ķ višhorfi sišmenntašra gagnvart nįttśru.Yfirrįš karlmanns yfir klassķsku smįborgaraheimili er lķklega smęsta form valdapżramķda.

Hope – Von. Einstaklingur sem telur żmsu įbótavant ķ félagslegu umhverfi sķnu, en lętur sér nęgja aš vona aš žaš lagist einhverntķmann vegna einhvers (betri rķkisstjórn, almenn hugarfarsbreyting o.s.frv.) mun aldrei gera neitt til žess aš lįta góša hluti gerast. Vonin drepur viljann til ašgerša. Žegar fólk įttar sig į vonleysi ašstęšnanna getur žaš fariš aš gera eitthvaš ķ mįlunum.

Ideology - Hugmyndafręši. Įkvešiš sett af tengdum hugmyndum og kenningum. Trśarbrögš og stjórnmįlaflokkar hafa t.d. įkvešna hugmyndafręši. Allir sem eiga heima ķ hinum vestręna heimi eru aldir upp viš hugmyndafręšina um aš einhverjir fįir rįši og öšrum sé rįšiš yfir. Sś hugmyndafręši veršur aš vera til stašar til žess aš fólk almennt taki virkan žįtt ķ og taki sér stöšu innan valdapżramķda stjórnmįla og efnahagskerfis.  

Individualist – Einstaklingshyggjumašur. Anarkķska śtgįfan af einstaklingshyggju var lķklega fyrst sett fram ķ bók Max Stirner „De Einzige und sein Eigentum“ žar sem hann lżsti frelsi einstaklingsins frį skyldum og böndum samfélagsins. Enginn į aš vera skuldbundinn öšrum nema aš eigin ósk og žį einungis tķmabundiš. Ruglist ekki saman viš eiginhagsmunasemi. Einstaklingshyggjuanarkistar eru sem fyrr anarkistar, ķ grundvallarskilningi oršsins, sem vilja einfaldlega eyša yfirvaldinu og sjį enga žörf fyrir aš neitt skipulag komi žar ķ stašinn. Žetta er anarkismi fyrir sjįlfiš, ekki sérstaklega fyrir neinn annan. Žetta er višhorf til mannkyns sem gengur upp svo langt sem žaš nęr, en žaš gengur ekki nógu langt til aš glķma viš hin raunverulegu vandamįl samfélagsins sem aušvitaš žurfa félagslegs įtaks viš frekar en persónulegs. Alein mį vera aš viš björgum okkur sjįlf, en žannig getum viš ekki bjargaš öšrum.

Indymedia – Nafn yfir tengslanet einstaklinga, óhįšra og alternatķvra mišlunaraktivista og hópa sem bjóša fram umfjallanir um hitamįl dagsins beint frį grasrótinni og įn įhrifa frį stórfyrirtękjum, stjórnvöldum eša öšrum hagsmunaašilum (nema žegar lögreglan gerir innrįsir ķ nafni almannaheilla). Stofnaš ķ Seattle 1999 žegar umfangsmikil mótmęli gegn WTO stóšu yfir. Sjį www.indymedia.org

Institution - Stofnun. Talaš er um félagslegar stofnanir og pólitķskar stofnanir. Félagsleg stofnun myndast ķ kringum hefšir eins og fjölskyldu og hjónaband. Félagsleg stofnun getur žvķ veriš meinsemd gagnvart einstaklingum falli lķfsstķll žeirra ekki aš rįšandi stofnun. T.d. hommar og lesbķur berjast enn viš ofurvald hefšbundinnar fjölskyldumyndar og hjónabands. Félagslega stofnun mį hafa įhrif į meš žvķ aš beita sér gagnvart skošunum og fordómum mešal almennings. Rķkisstofnun hinsvegar er stofnun reist į ofbeldi og hefur rétt til aš beita žvķ gagnvart einstaklingum sem ekki hegša sér ķ samręmi viš vilja og hefšir stofnunarinnar. Rķkisstofnun hefur lagabįlka, dómara og lögregluembętti į bak viš sig til aš śtfęra vilja sinn yfir almenning. Įberandi dęmi er embętti rķkisskattstjóra.

Insurrection - Uppreisn. Ólķkt viš byltingu sem tekur til umskipta į valdakerfum rķkis eša samfélags er uppreisn andspyrnuhreyfing mešal fólksins įn tillits til žeirra breytinga sem hśn mun eša mun ekki valda. Max Stirner gerši įkvešinn greinarmun į byltingu og uppreisn: Bylting „felur ķ sér umbreytingar į valdakerfinu, umturnun rķkjandi įstands ķ rķki eša samfélagi og er žess vegna pólitķsk eša félagsleg athöfn.  Uppreisn „leišir óhjįkvęmilega til įkvešinna breytinga į ašstęšum, en žaš eru ekki ašstęšurnar sem eru kveikjan, heldur óįnęgja mannsins meš sjįlfan sig. Hśn er ekki vopnašur samblįstur gegn yfirvöldum, heldur hreyfing, andspyrnuhreyfing mešal fólksins, įn tillits til žess skipulags sem hśn kemur į.“

Klassķskur anarkismi – Meš klassķskum anarkisma er įtt viš žį hugmyndafręši sem mótašist viš upphaf anarkisma sem skipulagšrar hreyfingar. Hér eru ķ fararbroddi hugmyndir settar fram af m.a. Proudhon, Bakunin, Kropotkin og Malatesta og eiga žaš sameiginlegt aš byggja į vķsindahyggju 19. aldarinnar, rökhyggju og sósķalisma. Klassķskur anarkismi einblķnir į stéttir og stéttabarįttu, mikilvęgi verkalżšsins og efnahagslegt óréttlęti. Žessi hugmyndafręši var rķkjandi mešal anarkista allt fram į mišja 20. öld en meš 68-kynslóšinni tók aš bera į nżjum straumum og hugmyndafręši anarkismans hefur mikiš veriš uppfęrš sķšan žį. 

Kommśnismi - Nęr allir anarkistar eru sósķalistar en anarkó-kommśnisma mį ekki rugla saman viš saman viš hinn betur žekkta kommśnisma Marxistanna - žann kommśnisma sem er byggšur į almenningseign efnhagsins og stjórnun rķkisins į framleišslu, dreifingu og neyslu auk einręšis flokksins. Biliš milli Anarkista og Marxista hefur veriš til stašar allt frį 1870 žegar anarkistar sįu aš Marxistar stefndu aš valdayfirtöku undir nżju flaggi. Barįttuhópar Marx-Leninista hafa samkvęmt venju lagt įherslu į stjórnmįlaflokk og leištogahlutverk verkalżšsins. Žęr hugmyndir ganga ķ grundvallaratrišum gegn sżn anarkismans į andstöšu viš yfirvald og fyrir frelsi einstaklingsins. Žó aš bókstafstrśarmarxismi haldi žvķ fram aš rķkiš muni „fjara śt" meš tķmanum hefur rķkisvaldiš alltaf ķ sér kśgun og kröfu um aš einstaklingurinn lagi sig hugsunarlaust aš rķkjandi stjórnarhįttum.

Libertarian – Frelsissinni, frjįlslyndur einstaklingur sem hefur um leiš ekkert aš gera meš žaš „frjįlslyndi“ sem stjórnmįlaflokkar hafa reynt aš eigna sér. Libertarian į viš um frķženkjandi einstakling sem er opinn fyrir nżjum hugmyndum, er frjįls gagnvart ólķkum lķfsstķl fólks, óttast ekki breytingar og sér ekki öryggi ķ ķhaldssemi. Ķ einfaldasta skilningi oršsins merkir libertarian aš frelsi sé góšur hlutur. Ef viš žrengjum skilgreininguna žį snżst žetta um aš frelsi sé alltaf mikilvęgasta markmiš stjórnmįla. Žannig er frjįlslyndi ekki beint sérstök śtgįfa af anarkisma heldur kannski hófsamasta form hans, fyrsta stigiš į leiš til almenns anarkisma. Stundum er oršiš frjįlslyndi notaš sem samheiti eša fegrunarorš yfir anarkisma, žegar įstęša žykir til aš foršast tilfinningarķkara orš, en žaš er almennt notaš žegar įtt er viš aš sęst sé į hugmyndir anarkista į įkvešnu sviši įn žess aš anarkismi sé višurkenndur ķ heild sinni. Samkvęmt skilgreiningunni eru fylgjendur einstaklinghyggju frjįlslyndir, en frjįlslyndir sósķalistar eša frjįlslyndir kommśnistar eru žeir sem fęra inn ķ sósķalisma eša kommśnisma višurkenningu į gķfurlegu mikilvęgi einstaklingsins.

Love – Kęrleikur. Ruglist ekki saman viš hógvęrš eša frišsemd. Manneskjur meš kęrleik ķ hjarta sķnu geta brugšist viš af hörku.

Market – Markašur. Raunverulegan (frjįlsan) markaš er ekki aš finna nema ķ afar litlum einingum. Krafa kapķtalista um „frelsi“ markašarins gerir um leiš rįš fyrir sjįlfsögšum efnahagslegum valdapżramķdum žar sem sį rķkasti og grįšugasti į hverjum tķma er nęst toppnum žvķ hann er frjįls til aš troša į öšrum. Žaš gerir um leiš śt um nįttśrulegt streymi varnings og fjįrmagns į markaši og hugmyndin um markaš deyr. Sjį nįnar undir „peningar.“

Marxismi – 1) Hugmyndafręši byggš į kenningum žżsku heimspekinganna Karl Marx og Friedrich Engels. Lżsir hvernig rķkiš hefur alltaf veriš verkfęri aušvaldsins ķ aršrįni almennings, aš hreyfanleiki sögunnar byggist į stéttabarįttu og aš kerfi kapķtalismans muni hrynja af sjįlfu sér og hiš sósķalķska samfélag verša aš veruleika śtfrį yfirstjórn verkalżšsins. 2) Leiš til aš śtskżra einfalda hluti meš flóknu mįli og réttlęta žar meš yfirrįš ofmenntašra bjśrókrata yfir almenningi.

Media – Fjölmišlun. Samansafn leiša til aš vķkka skilning įheyrendahóps į hvaš „heimurinn“ er, allt žar til žeirra eigiš lķf og hęfileikar viršast engu mįli skipta. Ašferš viš andlegan hernaš žar sem fólk er ofhlašiš upplżsingum og gert ónęmt fyrir eigin žjįningum og annara.

Megalomania – Mikilmennskubrjįlęši. Žrįhyggja um valdbeitingu, tengist sérlega stjórn yfir öšrum manneskjum. Ķ sįlfręši, sjśklegt įstand sem einkennist af ranghugmyndum um mikilvęgi, aušlegš eša alvald. Ķ stjórnmįlum er žaš blanda af bįšu en ķ žvķ tilviki flękjast mįlin og vandinn veršur meiri žvķ almenningur tekur žįtt ķ ranghugmyndunum.

Multitude – Antonio Negri og Michael Hardt eru marxķskir fręšimenn sem hafa sett fram hugmyndina um multitude sem „fjöldann“ sem er hiš mögulega byltingarafl. Sjį nįnar ķ samnefndum došranti žeirra félaga.

Mutual aid – Samhjįlp. Anarkistinn Peter Kropotkin gaf įriš 1902 śt bókina „Mutual Aid: A Factor of Evolution“ žar sem hann fęrir rök fyrir žvķ aš samhjįlp og samvinna sé ekki sķšur mikilvęgur žįttur ķ žróun tegunda heldur en samkeppni, og aš žįttur samhjįlpar sé alls stašar ķ dżrarķkinu. Hann yfirfęrir svo kenningu sķna yfir į samfélög manna sem hann segir dafna betur séu žau byggš į samhjįlp og samvinnu fremur en samkeppni. Lķffręšilega séš er samhjįlp žvķ leiš einstaklinga og samfélaga til aš tryggja tilvist og öryggi tegundarinnar.

Mutualism – Séreignarstefna. Hugmyndastefna sem alla jafna er kennd viš Pierre-Joseph Proudhon. Kenningin byggir į žeirri hugmynd aš einstaklingar eša litlir hópar eigi sjįlfir atvinnutękin og bindist samkomulagi um višskipti sķn į milli. Enginn geti lifaš af vöxtum, lįnveitingum, af hśsaleigu eša višlķka. Žetta er žó ekki sameign, žvķ hver į sķn atvinnutęki sjįlfur og rįšstafar eftir eigin gešžótta.

Nįttśra - Gegnum uppvöxt innan sišmenningar heftist skynjun manneskja žannig aš bśin eru til tįkn fyrir nįttśru. Ķ raun er nįttśra heild alls sem lifir og er lķfręnt og tengist gegnum öll žau viškvęmu vistkerfi sem tengjast innbyršis. Ešlis sķns vegna gęti sišmenningin ekki lagt sig svo hart fram um aš eyšileggja nįttśruna įn žess aš tįkngera hana fyrst tįkngera.  

Neo-liberalism – Nżfrjįlshyggja. Fyrir ekki svo żkja löngu setti mašur aš nafni Adam Smith fram kenningu um aš ef alžjóšlegum markaš vęri gefiš algert frelsi frį rķkisafskiptum, kęmi til efnhagslegt jafnvęgi śtfrį stżringu „hinnar ósżnilegu handar“ markašarins. Vel aš merkja skyldi frelsinu fylgja sterk įhersla į sišferši. Nżfrjįlshyggja er beiting frelsisins į markaši meš rökum trśarbragša, žannig aš sišsferšisgildiš eigi aš koma af sjįlfu sér, vegna hinnar „ósżnilegu handar, en ekki žurfi aš ašhafast neitt til aš sinna žeirri sišferšilegu skyldu sem Adam Smith lagši įherslu į. Inn ķ žį jöfnu gleymist aš taka hinn lęrša valdapżramķda sem er grunnur vestręnnar sišmenningar og frjįlsir verša žvķ einungis žeir sem (tķmabundiš) sitja į toppnum.

Nihilist: 1) Hreyfing rśssneskra anarkista į 19. Öld.  2) Lżst hefur veriš passķvum og virkum nķhilisma. Passķvur nķhilisti er manneskja sem er mešvituš um įstand heimsins og kżs žvķ aš fara ķ jóga. Virkur nķhilisti er einnig mešvitašur um įstand heimsins en leggur hinsvegar ķ virkt starf til aš eyšileggja hann til aš skapa rżmi fyrir nżjan heim.

Orthodox – Bókstafs-hundfylgni. Aš fylgja įkvešinni hugmyndafręši įn žess aš efast nokkurntķmann um gildi hennar eša finnast sem hana žurfi aš uppfęra eša ašlaga į nokkurn hįtt.

Party – Flokkur. Stjórnmįlaflokkur meš leištoga, stefnuskrį og valdafķkn. Hugsi fólk og hegši sér śtfyrir ramma flokksstefnu er pólitķsk hugsun žess örugglega of frjó og spennandi fyrir flokkastarf. Foršašu žér undir eins śr žessum félagsskap og faršu aš vinna meš skemmtilegu fólki aš betrun žķns samfélags, į grundvelli jafnręšis og gagnkvęmrar viršingar.

Patriarchy – Karlveldi (fešraveldi, ęttfešrastjórn). Žegar karlar rįša einungis vegna žess aš žeir eru meš pung. Er višvarandi vandamįl vķša ķ samfélögum, bęši ķ litlum (fjölskyldur, ķžróttaklśbbar) og stórum (stjórnmįlaflokkar, alžingi, pólitķskar hreyfingar) einingum. Er vandamįl žar sem hópur af körlum meš völd og oftrś į eigin kynbundna hęfileika, er ekki sķšur vitlaus en hópur af konum meš völd og oftrś į eigin kynbundna hęfileika.

Peningar  - Ķ heiminum er ekki neitt rķkt fólk og ekki neitt fįtękt fólk. Einungis fólk. Mį vera aš žau rķku hafi mikiš af litrķkum pappķrsmišum sem lįtiš er meš sem žeir séu einhvers virši - eša aš ętlaš rķkidęmi žeirra sé jafnvel enn fįrįnlegra: Tölur į höršu drifi ķ bankastofnunum - og mį vera aš fįtękir hafi žetta ekki. Žetta „rķka" fólk segist eiga land og žeim „fįtęku" er oft neitaš um réttinn til aš halda žvķ sama fram. Žeir sem hafa ekki litrķka pappķrsmiša taka almennt žįtt ķ žessum ranghugmyndum jafn hratt og örugglega og žau sem hafa žį. Žessar ranghugmyndir hafa alvarlegar afleišingar fyrir hinn raunverulega heim.

Persona – Orš śr grķsku sem žżšir grķma.

Plagiarism – Ritstuldur. Aš taka góša hugmynd og koma henni vķšar og lengra. Kallaš žjófnašur af žeim sem finnast hugmyndir einskis virši séu žęr ekki tengdar nöfnum.

Platformism – Stefna innan anarkismans sem telur aš anarkistar eigi aš skipuleggja sig ķ samtökum meš skżra stefnuskrį og innra stoškerfi. Hugmyndin var fyrst sett fram įriš 1926 ķ bęklingnum Organizational Platform of the Genereal Union of Anarchists af Nestor Makhno og fleirum sem tekiš höfšu žįtt ķ rśssnesku byltingunni en oršiš aš flżja undan ofsóknum Kommśnista. Žeir litu svo į aš anarkistar hafi lotiš ķ lęgra haldi sökum skipulagsleysis og var hugmynd žeirra višbrögš viš žvķ, en žeir lögšu til aš skipulögš samtök anarkista byggšu į stefnuskrį žar sem skipulag, hugmyndafręši og taktķk yrši śtlistaš og allir mešlimir myndu skuldbinda sig viš. Platformismi hefur frį upphafi veriš gagnrżndur sem tilraun til aš bśa til stjórnmįlaflokk anarkista og setja höft į frelsi einstaklingsins, grunnhugmynd anarkismans.

Police – Lögregla, lögregluembętti. Rķkisstofnun hverrar śtsendarar eru eini félagslegi hópurinn sem hefur opinbert leyfi til aš beita ofbeldi. Žetta leyfi er jafnframt almennt félagslega višurkennt. Er ętlaš aš framfylgja žeim lögum sem löggjafinn setur og lögreglužjónar telja žaš skyldu sķna.

Post-anarchism – Fręšileg nįlgun į heimspeki og stjórnmįl klassķsks anarkisma, byggir į grunnkenningum hans og tengir inn į žęr heimspeki, listir, aktivisma og stjórnmįl samtķmans.

Power  - Vald. Vald er įhrif – aš geta sannfęrt ašra meš rökvķsi, śtfrį stöšu eša meš peningum og mśtum. Vald getur einnig žżtt hótun og getu til aš fylgja henni eftir.

Prefigurative politics – Sś hugmyndafręši aš markmiš og leišir žurfi aš haldast ķ hendur ķ barįttu fyrir bęttum heimi. Žannig reyni pólitķsk hreyfing aš skipuleggja sig, haga sér og einfaldlega lifa ķ samręmi viš žann breytta heim sem stefnt er aš. Fyrir anarkista žżšir žetta m.a. aš byggt er į lįréttu skipulagi, sameiginlegri įkvaršanatöku (consensus), samhjįlp og viršingu fyrir frelsi og sjįlfręši einstaklingsins. Talaš er ķ žvķ samhengi um aš byggja upp hiš nżja samfélag innan ramma žess gamla.

Primitivism – Frumstęšishyggja (?). Anarkķsk kenning sem segir žau vandamįl sem skapast af yfirrįšum og misskiptingu valds, vera innbyggš ķ ešli žeirrar sišmenningar sem nś teygir sig yfir nęr öll samfélög manna. Žvķ séu umbętur til einskis og leggja žurfi sišmenninguna af eins og hśn leggur sig og lęra aš lifa frumstętt. Vķša gagnrżnt af öšrum róttęklingum vegna rómantķseringar į afturhvarfi til frumstęšari lifnašarhįtta, en ķ raun mį margt af žessum kenningum lęra.

Propaganda by deed – Verkleg śtbreišsla. Ķ vķšum skilningi žżšir verkleg śtbreišsla ķ raun einungis aš hugmyndum sé best komiš į framfęri meš žvķ aš framkvęma žęr og sżna žar meš fordęmi. Ķ sögulegu samhengi og daglegri mįlnotkun er hins vegar meš verklegri śtbreišslu įtt viš žį hugmynd aš meš einu įhrifarķku ofbeldisverki sé hęgt aš hrinda af staš ferli allsherjar byltingar eša uppreisnar, eša žį aš meš žvķ sé hęgt aš nį fram hefndum fyrir tiltekiš nķšingsverk. Hugmyndin įtti talsveršu fylgi aš fagna upp śr 1880 og fram yfir aldamót en varš fljótt umdeild žar sem įhrifin af tilręšunum voru yfirleitt žveröfug viš kenninguna. Fylgismenn žessara hugmynda drįpu žó nokkra forseta, kónga, forsętisrįšherra og einhverja almenna borgara įratugina ķ kringum aldamótin 1900 og eiga žau dęmi verklegrar śtbreišslu stęrstan žįtt ķ alręmdum klisjum um ofbeldisfulla anarkistann.

Psychogeography – Samkvęmt Guy Debord; rannsóknir į sértękum įhrifum landfręšilegs umhverfis, hvort sem žaš er skipulagt į mešvitašan hįtt ešur ei, į hegšun og tilfinningalķf einstaklinga. Žar sem sįlfręši og landafręši mętast. Ašferš til aš rannsaka įhrif žéttbżlis į hegšun. Um leiš er psychogeography pólitķskt tęki til aš hafa įhrif į žéttbżlislķfiš. Samkvęmt skilgreiningunni mį taka skilgreiningunni eins og hśn sé nokkuš į reiki.

Reclaim the  Streets – Ašgeršahreyfing sem spratt upp ķ Englandi og mišaši aš žvķ aš endurheimta göturnar frį žeim sem hafa sett nišur lög og reglugerš um hvern blett innan borgarmarka og įkvešiš hlutverk han

Til baka í greinar