Réttarstaða
mótmælenda – Nokkrir punktar
Tjáningarfrelsi og fundafrelsi. 73. grein
stjórnarskrárinnar
73.
gr. [Allir
eru frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Hver maður á rétt á að láta í ljós
hugsanir sínar, en ábyrgjast verður hann þær fyrir
dómi. Ritskoðun og
aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi má aldrei í lög
leiða. Tjáningarfrelsi
má aðeins setja skorður með
lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu
eða siðgæði manna eða vegna réttinda
eða mannorðs annarra, enda teljist
þær nauðsynlegar og samrýmist
lýðræðishefðum.
74. gr. 3. mgr. Rétt eiga menn
á að safnast saman vopnlausir. Lögreglunni er heimilt að vera við almennar samkomur. Banna má mannfundi
undir berum himni ef uggvænt
þykir að af þeim leiði óspektir.]
Samkvæmt 73. gr. stjórnarskrárinnar eru
„friðsamleg mótmæli” lögleg og heimil þar sem þau eru tjáning og allir eru
frjálsir til að tjá skoðanir sínar. Þá er spurning um hvenær mótmæli eru orðin
ófriðsamleg?
Þegar nokkrir ungir menn ruddust inn í beina
útsendingu Good Morning America á Austurvelli til að mótmæla víðtækum
stríðsrekstri bandaríkjastjórnar var, samkvæmt dómi og í skilningi 73. gr.
stjórnarskrárinnar, ótvírætt um tjáningu að ræða þar sem mótmælendur hrópuðu
slagorð og báru spjöld með áletrunum og fána sem vísuðu til stjórnmálalegra
hugmynda. Samkvæmt þeim dómi verður réttur manna til að hafa uppi slík mótmæli
aðeins takmarkaður eftir þeim skilyrðum sem greinir í 3. mgr. greinarinnar;
enda fari mótmælin friðsamlega fram eða ekki sé uggvænt um að af þeim leiði
óspektir, þannig að þau megi banna skv. 3. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar.
Hrd. 1999, bls. 3386, Good
Morning America.
“Með þessum
ákvæðum stjórnarskrárinnar er slegið föstum
almennum rétti manna til þess að
láta í ljós hugsanir sínar og skoðanir
með friðsamlegum hætti. Þannig er tryggt, að fleiri menn
saman geti nýtt sér hið
almenna tjáningarfrelsi með fundum, sameiginlegum
mótmælum eða á annan veg.
Af þessu leiðir, að
rétti manna til þess að koma
saman í áðurnefndum tilgangi verða ekki settar skorður
nema með
lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu
eða siðgæði manna eða vegna réttinda
eða mannorðs annarra, enda teljist
þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum.
[...]
Mótmæli sem fram fara með
þeim hætti að hrópa sameiginlega
slagorð gegn aðgerðum erlends ríkis, bera spjöld
með áletrunum og fána, sem
vísa til stjórnmálalegra hugmynda, eru ótvírætt tjáning í skilningi 73. gr. stjórnarskrárinnar.
Samkvæmt framangreindu verður réttur manna til þess að hafa
uppi slík mótmæli aðeins takmarkaður eftir þeim skilyrðum, sem greinir
í 3. mgr. greinarinnar, enda fari mótmælin
friðsamlega fram eða ekki sé
uggvænt, um að af þeim leiði
óspektir, þannig að þau megi
banna skv. 3. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar.”
Hið sama var ekki uppi á teningnum í ummælum
dómara þegar þrír anarkistar voru dæmdir fyrir að sletta skyri á ráðstefnugesti
álframleiðenda og stjórnvalda en þar var ekkert tillit tekið til þess hvað
dómþolum gekk til við aðgerðina. Í dómi var engin umfjöllun um tjáningarfrelsi
heldur sakfellt fyrir „mikil” eignaspjöll. Voru mótmælendur þá ekki dæmdir sem
pólitískir aktivistar heldur fyllibyttur að valda ónæði? Þessi meðferð
pólitískra mótmælenda hefur verið gagnrýnd innan lögfræðilegra hringja en
gagnrýnin hefur ekki farið útfyrir það.
Fyrir evrópudómstólnum var mál C-112/00.
Brenner hraðbrautin. Mótmælendur lokuðu heilli hraðbraut og ullu þar með
gífurlegri truflun. Í öðru tilfelli blésu mótmælendur í lúðra og trufluðu
veiðar. Dómurinn komst að þeirri niðurstöðu að aðgerðir gegn mótmælendum væru
árás á tjáningarfrelsi þeirra.
Þannig að þó að mótmæli valdi truflun á vinnu
eða annari starfsemi eru þau samkvæmt evrópudómstólnum tjáning, en á Íslandi
geta mótmælendur átt von á að vera dæmdir fyrir óeirðir eða húsbrot.
Sé dómarnir fyrir „Good Morning America”
bornir saman við skyrdóminn sést að þeir sem ruddust inn í útsendingu
sjónvarpsþáttarins báru spjöld og fána með áletrunum sem vísuðu til
stjórnmálalegra hugmynda og höfðu þannig ótvírætt uppi tjáningu. Útfrá þessu
atriði er hægt að afgreiða bæði þá mótmælendur sem ruddust inn á álráðstefnu og
þá sem ruddust inn á skrifstofu til að trufla þar vinnu, sem óeirðaseggi. Hefðu
þau, eins og andstæðingar heimsvaldastefnu bandaríkjastjórnar, borið spjöld og
fána með pólitískum yfirlýsingum hefði verið hægt að benda á Good Morning
America dóminn sem fordæmi um að einnig þeirra aðgerðir væru pólitísk tjáning.
Hlutverk
og réttur lögreglu í friðsamlegum mótmælum
Bein eignaspjöll.
3. mgr. 97. gr. opl e.t.v. vísbending
um skilgreiningu eignaspjallahugtaksins.
“Ef uppþot verður sem hefur í för með
sér líkamsmeiðingar eða stórfelld
eignaspjöll eða hættu á slíku, svo og þegar margir menn hafa tekið þátt í
óeirðum, sem leitt hafa til manntjóns eða meiri
háttar
líkamsmeiðinga, og ekki verður með vissu bent á hinn seka eða hina seku, er
lögreglunni heimilt að handtaka hvern þann sem nærstaddur er og ástæða er til að gruna um
refsiverða þátttöku í brotinu.“
Lögreglu er heimilt að beita
umferðartakmörkunum og afmarka svæði til mótmæla en einungis að ástæður eða
forsendur slíkra fyrirmæla séu málefnalegar. Fyrirmæli verða að vera innan
ramma meðalhófs en meðalhófsreglur eru í 14. gr. lögreglulaga og 12. gr.
stjórnsýslulaga:
Ef ná má lögmæltu markmiði með vægari aðgerðum
þá skal nota þá vægustu.
Ef öryggi opinbers tignargests gætt þó að
mótmælendur fái að mótmæla þá skal leyfa.
Ekki má banna mótmæli í nálægð bara til að
tignargestur sjái þau ekki.
Ekki má hindra friðsamleg mótmæli til að
þóknast tignargesti.
Samkvæmt náttúruverndarlögum er lögreglu ekki
fortakslaust heimilt að hlýða fyrirmælum landeiganda um að fjarlægja
mótmælendur af landi þeirra og enn takmarkaðri er heimild þegar um óbyggðir er
að ræða.
12. gr. nvl heimil för um landið og
dvöl í lögmætum tilgangi.
14. gr.nvl heimil för og dvöl án leyfis
landeig á óræktuðu
20. gr.nvl heimilt að tjalda við
alfaraleið í byggð án leyfis ef færri en 3 tjöld
Þjóðlendur og óbyggðir.
20. gr. nvl – heimilt að tjalda utan og
við alfaraleið, göngutjöldum eða viðlegutjöldum.
4. mgr. 20. gr. nvl – alltaf
þarf leyfi til að tjalda á ræktuðu landi.
Lögreglu er ekki fortakslaust heimilt
að hlýða fyrirmælum landeiganda um að fjarlægja mótmælendur af landi þeirra og
enn takmarkaðri er heimild þegar um óbyggðir er að ræða.
Hlutverk lögreglu vegna mótmæla er tvíþætt:
-Gæta þess að mótmæli fari ekki úr böndunum og
verði ófriðsamleg
-Sjá til þess að hægt sé að mótmæla.
15. gr. lögreglulaga vísar lögreglan oft í án
rökstuðnings.
En ákvæðið er ekki opin heimild fyrir lögreglu
til að beita aðgerðum, það geymir þröng skilyrði. Friðsamleg mótmæli veita
lögreglu ekki heimild til aðgerða enda falla friðsamleg mótmæli ekki innan
skilyrða 15. gr.
15. gr.
lögreglulaga.
Lögregla hafi aðeins afskipti í þrenns
konar tilgangi (sbr. 1. gr)
1. Til að halda uppi almannafriði
og allsherjarreglu
Mótmæli séu orðin ófriðsamleg
2. Til að koma í veg fyrir
yfirvofandi röskun til að gæta
öryggis einstaklinga eða almennings
Röskun þarf að ógna
öryggi
.3. Til að afstýra afbrotum.
4. mgr. 15. gr. ef lögregla
gefur fyrirmæli sem ekki er
hlýtt.
Ekki hægt að bregðast
við óhlýðninni nema hún
valdi tjóni eða stofni almenningi
í hættu.
Óhlýðni við hentiskipanir lögreglu á því að láta afskiptalausa
3. mgr. 15. gr.
[Ef uggvænt þykir
að óspektir verði á mótmælafundi, í kröfugöngu eða á annarri slíkri samkomu á opinberum stað er lögreglu
heimilt að banna að maður
breyti andliti sínu eða hylji
það eða hluta
þess með grímu, hettu, málningu
eða öðru þess háttar sem er til
þess fallið að koma í veg
fyrir að kennsl verði borin
á hann.]
Hér er spurning um hvort að þetta ákvæði
stenst 73. gr. stjórnarskrár því er ekki það að mála andlit sitt tjáningarform?
Útfrá þessum takmörkuðu upplýsingum um lagaleg
réttindi mótmælenda verðum við að mæla með því að hverjir þeir aktivistar sem
ætla sér að skipuleggja eða taka þátt í aðgerð sem mun brjóta lög og þar af
leiðandi mögulega leiða til handtöku, gæti þess að bera spjöld, borða, fána eða
skilti með pólitískum yfirlýsingum – þeirri tjáningu sem stjórnarskránni er
ætlað að vernda. Þar sem aktivistar í beinum aðgerðum vilja gjarnan hafa báðar
hendur lausar væri önnur útfærsla af þessu að allir þátttakendur séu klæddir
bolum með yfirlýsingum um pólitískan tilgang aðgerðarinnar eða séu allir með
höfuðbönd í sama tilgangi.
Þetta er einn möguleiki til að pólitískar
aðgerðir séu ekki dæmdar sem óeirðir og ofbeldi fyrir dómi.
Hinsvegar er það staðreynd að ekki hefur reynt
á réttindi mótmælenda fyrir íslenskum dómstólum og næsta lítið borið á virðingu
dómstóla fyrir þeim. Því verður hver og einn sem grípa vill til aðgerða gegn
ranglæti og kúgun, að vera viðbúin(n) að vera dæmd(ur) útfrá glæpum en ekki
pólitískri tjáningu.
