Hvað er Anarkismi? Útgáfa Bókasafn Dreifing Hafa Samband
Fréttir / Uppfærslur Greinar Bækur um Anarkisma TenglarMyndir

Demanding the Impossible - A History of Anarchism 
Peter Marshall 
Fontana press 1993

Peter Marshall rekur hér sögu anarkķskrar hugsunar, hugmyndafręšinga anarkismans og hreyfinganna utan um hugmyndir og markmiš anarkista. Žess bók Marshall er višamikil, um 700 blašsķšur, en um leiš er hśn yfirgripsmikil, tekur til hugsuši og hreyfingar langt śt fyrir žaš sem flestir sagnfręšingar almennt kalla anarkista. Hugsun, hefšir og andspyrna gegn yfirvaldi og fyrir jafnręši innan samfélaga er aušvitaš miklu eldra en hugtakiš stjórnleysi/anarkķ eša anarkismi.  

Bókin skiptist ķ umfjallanir um helstu hugmyndafręšinga anarkisma og frjįlslynda hugsuši tengda anarkistahreyfingunni. Annar hluti er saga anarkistahreyfingarinnar sem slķkrar um allan heim. Sķšan tekur Marshall fyrir įkvešin lönd og sögu anarkistahreyfinga hvers lands fyrir sig. Žannig aš ef fólk leggur ekki ķ allan došrantinn žį er hęgt aš fletta upp einstaklingum og landsvęšum.

Ég snara hérna hluta śr inngangi Marshall aš bókinni fólki til innblįstur og hvatningar til aš lesa hana. Sumar sagnfręšibękur anarkista hef ég lesiš sem ég man ekkert śr, svo žurr texti var žaš aš ég nįši ekki aš halda mér vakandi. Žaš er of mikiš af góšum bókum ķ heiminum til aš fólk eigi aš eyša tķma ķ žreytandi og leišinlegan texta. Fyrir hvern žann sem vill kynna sér eitthvaš um andspyrnusögu og hugmyndasögu frjįlslyndra og andspyrnunnar gegn kśgun og yfirvaldi męli ég eindregiš meš “Demanding the Impossible – A History of Anarchism.”

Hluti af inngangi, lauslega snaraš:

Anarkisma mį rekja aftur um nokkur žśsund įr sem greinilega hneigš ķ sögu mannsins, bęši ķ hugsun og hegšun. Kropotkin skrifaši aš „gegnum menningarsögu okkar hafa tvęr andstęšar hneigšir tekist į; sś hįtt skrifaša og hin almenna, keisarafylgnin og bandalög mešal almennings, fylgni viš yfirvald og hiš frjįlslynda višhorf. Anarkismi er hluti af žeirri sķšarnefndu. Hann er hneigš sem stendur gegn hverskyns yfirrįšum, hneigš sem lķtur į sjįlfsstżrandi samfélög sem ešlileg og hvötina til aš skapa stofnanir um yfirvald sem óhugnaš.

Anarkismi byrjaši aš taka į sig mynd hvarvetna žar sem fólk krafšist žess aš stżra sér sjįlft ķ staš žess aš sitja undir valdagrįšugum minnihlutahópum, hvort sem um var aš ręša galdramenn, presta, strķšsherra, hermenn, foringja eša rįšamenn. Ķ sögunni mį lesa um anda anarkismans spretta upp ķ žorpum, borgum og innan ęttbįlka og samtaka.

Anarkismahugsunin birtist fyrst mešal Taóistanna ķ Kķna til forna og hefur veriš mešal okkar sķšan. Hśn er greinilega til stašar hjį Grķsku heimspekingunum. Į tķmum kristnitökunnar var inntak anarkismans śtfęrt pólitķskt ķ uppreisnum smįbęnda į mišöldum. Öfgavinstrisinnar eins og Diggers og Ranters ķ Ensku byltingunni voru innblįsnir af žessum anda og sama mį segja um lķflega bęjarfundi ķ Nżja Englandi į sautjįndu öld.

En žessar birtingarmyndir eru samt, strangt til tekiš, hluti af forsögu anarkisma. Anarkismi gat fyrst fariš aš žróast sem hugmyndafręši ķ samhengi eftir hrun lénsskipulagsins og tengdi žį saman vaxandi tilfinningu endurreisnarstefnunnar fyrir einstaklingshyggju og trś upplżsingarinnar į félagslegar framfarir. 

Hann kom fram ķ žvķ formi sem hann er žekktur ķ dag, viš lok įtjįndu aldar, žį aš hluta til sem andsvar viš uppgangi mišstżršra rķkja og žjóšernishyggju og einnig sem andsvar viš fylgifiskum išnvęšingar og kapķtalisma. Anarkisminn vildi žvķ ryšja śr sessi bęši aušvaldinu og rķkinu. En vķgstöšvarnar uršu senn tvennar; gegn rķkisskipulaginu og kirkjunni og gegn vaxandi valdagręšgi innan sósķalistahreyfingarinnar sem žį var aš koma fram.

Žaš var aušvitaš Franska byltingin sem lagši grunninn aš mörgum žeirra barįttumįla sem hreyfing vinstrisinna gerši aš sķnum į nķtjįndu öld. Mešan į byltingunni stóš mįtti finna anarkķsk višhorf og skipulagningu ķ mörgum hverfum og sveitarfélögum. En hugtakiš „anarkisti” var enn notaš sem skammaryrši af Jakobķnum og fylgjendum Girondin žegar žeir réšust gegn žeim landlausu og reišu hópum sem vildu afnema rķkisstjórn og koma į bandalagsmyndun.

Hinn raunverulega föšur anarkismans er aš finna hinum megin viš sundiš. Žaš var William Godwin sem setti fram fyrstu skżru yfirlżsinguna um lķfsskošanir anarkista og horfši meš fögnuši til žess aš „hin hryllilega vél” pólitķskrar yfirstjórnar vęri tekin ķ sundur.

Į nķtjįndu öld varš mikiš flęši af anarkķskum kenningum og anarkistahreyfing žróašist. Žżski heimspekingurinn Max Stirner setti fram einarša einstaklingshyggju žar sem hann afneitaši bęši rķki og rķkisstjórn. Fyrsti einstaklingurinn til aš kalla sig anarkista var frakkinn Pierre-Joseph Proudhon. Hann lagši įherslu į aš einungis samfélag laust viš įsetta stjórnun gęti komiš į nįttśrulegu skipulagi. „Rétt eins og mašurinn sem leitar réttlętis ķ jafnrétti, leitar samfélagiš skipulags ķ stjórnleysi (anarchy).” Hann setti fram žessi mögnušu slagorš „Stjórnleysi er skipulag” og „Eignarhald er žjófnašur.”

Rśssneski byltingarmašurinn Mikael Bakśnin lżsti anarkisma sem „kenningar Proudhons śtvķkkašar og śtfęršar žar til afleišingar žeirra eru virkar ķ raun.” Hann gerši hugtakiš „anarkķ” žekkt mešal almennings, tók ķ žvķ orši saman bįšar žęr merkingar sem žvķ hafa veriš gefnar: Śtbreidda óhlżšni almennings ķ byltingarhug og žaš stöšuga samfélagsskipulag samstöšu og frelsis sem į eftir kęmi. Žar sem hann var heillandi dęmi um virkan anarkista hjįlpaši ķmynd hans til viš aš móta ķmynd nśtķmahreyfingar anarkista.

Į seinni hluta aldarinnar reyndi hinn ašalsęttaši skošanabróšir hans, Peter Kropotkin, aš gera anarkismann meira sannfęrandi meš žvķ aš žróa hann sem kerfi um félagslega heimspeki byggša į vķsindalegum grunni. Hann śtfęrši enn frekar sameignarstefnu Bakśnķns – sem byggšist į dreifingu aršsins samkvęmt innleggi ķ verki – meš žvķ aš gefa henni kommśnķskara yfirbragš. Ķtalinn Errico Malatesta olli einnig straumhvörfum žegar hann brįst viš vķsindalegri nįlgun Kropotkķns meš įherslu sinni į viljann ķ félagslegri barįttu. Į žessum tķma var Benjamin R. Tucker ķ Amerķku bśinn aš taka upp hagfręšikenningar Proudhons en žróaši meš žeim sterka mynd af einstaklingshyggju.

Žó aš Tolstoy hafi almennt ekki kallaš sig anarkista vegna žess hvaš sį titill var tengdur viš ofbeldi, žróaši hann anarkķska gagnrżni į rķkiš og eignarhald byggša į kenningum krists. Af žvķ leiddi aš hann hjįlpaši til viš aš žróa įhrifamikla frišarsinnahefš innan anarkistahreyfingarinnar.

Į tuttugustu öld bętti Emma Goldman mikilvęgri feminismavķdd viš anarkismann og nś į sķšari tķmum hefur Murray Bookchin į slįandi hįtt tengt anarkisma viš félagslega vistfręši. Anarkķskir hugsušir seinni tķma hafa ašallega veriš uppteknir viš ašlögun hugmynda og višmiša anarkista aš samtķmanum. Rśssneska byltingin og spęnska byltingin voru mikilvęgar tilraunir fyrir anarkismann fyrir seinni heimsstyrjöld. Eftir hana dró nokkuš śr flęši anarkismans en žaš hvarf ekki, félagsleg samsetning hreyfingarinnar varš hinsvegar meira mišstéttarbundin og frį žvķ į sjötta įratugnum hafa nżja vinstrihreyfingin, frišarhreyfingin, feministahreyfingin og hreyfing umhverfisverndarsinna allar tekiš upp mörg žemu anarkismans.

Til baka í umfjallanir