Anarchist Voices,
an oral history of anarchism in America
Paul Avrich
Akpress 2005
Um daginn rakst
ég á bók um sögu mannkyns, doðrantur mikill og stór bók og á hverri opnu tekið
fyrir eitthvað tímabil í sögu mannkyns, í afar stuttu máli, með myndskreytingum.
Eftir stutta yfirferð sýndist mér svo að mannkyn hefði lítið annað gert en að
mynda menningarhópa sem herjuðu á hvern annan. En stríðsrekstur á sér ekki stað
fyrr en eftir að ríki hafa myndast (fyrir um 6000 árum er talið að sú þróun
hafi byrjað) og þegar fólk fer að fylgja leiðtogum. Homo Sapiens er hinsvegar
búinn að lifa í samfélögum í einhver 70.000 ár og mig langar að lesa um hvernig
fólk lifði á mismunandi tímum og á ólíkum svæðum. Mannkynssaga er ekki saga
konunga og keisara eða kirkju eða annara valdafíkla. Auðvitað hafa þessi
fyrirbæri áhrif á líf okkar allra en í daglega lífinu er fólk almennt ekki að
lifa undir valdafígúru heldur að lifa í samfélagi. En sögubækurnar kenna börnunum okkar að kóngar
og keisarar hafi alltaf verið helstu áhrifavaldar í öllum samfélögum ... þannig
læra þau hugmyndafræði ríkisins – að það sé eðlilegt að fáir hafi völdin og
aðrir hlýði.
Þessvegna heillar
frásagnabókin Anarchist Voices. Hún samanstendur af 180 viðtölum sem
söguprófessorinn Paul Avrich tók yfir 30 ára tímabil og dregur upp mynd af
manneskjunum innan hreyfingar sem yfirvöld og blaðamenn hafa lagt sig mikið
fram við að tengja ofbeldi og hryðjuverkjum. Einstaklingarnir sem segja frá
voru virkir innan anarkistahreyfingarinnar í Norður Ameríku á upphafsárum
hennar, frá um 1880 til 1930 fram yfir 1970 .
Bókinni, sem er
500 bls doðrantur, er skipt upp í sex hluta: Frumkvöðlana, Emmu Goldman, Sacco
og Vanzetti, Skóla og Nýlendur, þjóðrækna Anarkista og árin eftir 1920.
Avrich skrifar
lítinn inngang að hverju viðtali þar sem hann rekur hvernig viðkomandi
einstaklingur var hluti af anarkistahreyfingunni. Síðan segir viðkomandi frá
með eigin orðum. Það sem gerir bókin skemmtilega aflestrar er að textinn í
hverju viðtali er frásögn en ekki tveggja manna spjall. Hvað sem Avrich sjálfur
lét út úr sér meðan á viðtölunum stóð hefur hann klippt út þannig að hvert
viðtal verður flæðandi frásögn. Í hverjum hluta snúast frásagnirnar oft um það
sama. Sérlega í fyrru hlutunum sem snúast um leiðandi einstaklinga eins og Emmu
Goldman eða mál Sacco og Vanzetti og hvernig hver og einn upplifði líf og starf
eða karaktera þeirra og réttarhöldin yfir Sacoo og Vanzetti. Kaflinn um
anarkistaskólana og anarkistanýlendurnar er á sama hátt frásagnir af mismunandi
upplifunum þeirra sem gengu í skólana eða voru hluti af nýlendunum. Að lesa
þennan fjölda af stuttum endurminningum er eins og að fá fjölda af skyndimyndum
eða sjónarhornum af einum hlut eða fyrirbæri. Mjög fróðlegt því þó margir hafi
svipaða sögu að segja þá er upplifun hvers og eins og sá lærdómur sem þau draga
af því, mismunandi.
Frásagnir
anarkistanna eru, auk þess að vera innsýn inn í starfsemi og baráttuanda
anarkistahreyfingarinnar í bandaríkjunum, afar fróðleg innsýn inn í líf
innflytjenda til Amríku því allir voru þessir anarkistar innflytjendur frá
Rússlandi, Ítalíu, Spáni eða annarsstaðar frá. Allir sem segja frá eru aldrað
fólk en flestir enn sannfærðir anarkistar. Frásagnir af uppákomum innan hópanna,
sem gátu bæði verið fáránlegar og tragískar, eru jafn raunverulegar og í öllum
öðrum samskiptum manna. Stundum voru hópar að springa í loft upp vegna deilna,
eins og um mögulega þátttöku í stríðinu gegn fasisma, eða vegna ásta og
afbrýði, í annan stað vegna einstaklinga sem hegðuðu sér alls ekki eins og anarkistar
heldur vildu ráðskast með hegðan og gjörðir annara innan hópsins. Stundum eru
lýsingarnar á kúguninni sem þessir fyrstu anarkistar þurftu að glíma svo
óhugnanlegar að maður þakkar sínum sæla fyrir að a.m.k. hérlendis eru aðstæður
öðruvísi.
Ég er búinn að vera
að grípa í þessar stuttu, sönnu, átakasögur á kvöldin í eitt ár eða svo enda
bókin yfir 500 blaðsíður og skemmtilegast að lesa þær ekki fleiri en nokkrar í
einu. Annars renna þær saman í huganum. Innblásturinn af þeim er svipuð
upplifun og þegar ég las sjálfsævisögu Emmu Goldman fyrir þó nokkrum árum. Þessi
innilega þörf annara anarkista fyrir að hafa áhrif á heiminn með baráttu gegn
valdagírugum leiðtogum og gróðapungum og hvernig við leitum leiða til að vinna
saman þrátt fyrir persónulegar meiningar og sérvisku hvers og eins okkar og
annara. Það er þessi andi sem hvetur fólk eins og mig til að halda áfram að
gefa út, miðla hugmyndum og tala við fólk.
sh
