A Short History of Progress
Ronald Wright
Da Capo Press 2004
„Þrátt fyrir ákveðna atburði á
tuttugustu öldinni þá trúir flest fólk sem tilheyrir vestrænni menningu, enn á
Viktoríanska hugsjón framfara, sannfæringu sem skilgreind var af sagnfræðingnum
Sidney Pollard á árinu 1968 sem „þá ályktun að í gegnum mannkynssöguna sé
ákveðið ferli breytinga ... að hún standi saman af óafturkræfum breytingum í
einungis eina átt og það er í framfaraátt.“
-
Ronald Wright er sagnfræðingur og
rithöfundur sem tekur hér fyrir, í stuttri og aðgengilegri bók, þá ranghugsun
homo sapiens að allar framkvæmdir eða breytingar sem eiga sér stað séu framfarir.
Hann leitar svara við spurningunni; „á hvaða leið erum við.“
Hugmyndin um efnislegar framfarir
er mjög nýleg, ekki nema um 300 ára og sprettur upp samhliða vísindum og iðnaði
og kallast á við niðurbrot hefðbundinna viðmiða. Lítill gaumur er í dag gefinn
að siðferðilegum framförum sem voru helsta áhyggjuefni fyrri tíma, nema að gert
er ráð fyrir að þær haldist í hendur við hið efnislega. „Trúin á framfarir
hefur mótast og herst og þannig orðið að hugsjón – sértrú sem, rétt eins og þau
trúarbrögð sem framfarir hafa ögrað, er blind á ákveðna galla í eigin rökum. Þessvegna
hafa framfarir breyst í goðsögn í mannfræðilegum skilningi.“
Fornsteinöld varði í nærri þrjár
milljónir ára, þar til loka síðustu ísaldar, sem var fyrir um 12.000 árum. 99.5
prósent mannlegrar tilveru hefur átt sér stað á fornsteinöld. Megnið af þeim
tíma voru breytingar svo hægar að menningarhefðir endurtóku sig, kynslóð eftir
kynslóð. Ný tækni gat tekið hundrað þúsund ár að þróast. Í dag eru breytingar
svo hraðar að það sem maður lærir á barnsaldri getur verið úrelt þegar náð er
þrítugu.
Wright segir homo sapiens hafa,
gegnum söguna, verið að ganga inn í „framfaragildrur“. Fornsteinöld endaði
þegar manneskjur bættu eigin veiðigetu en það var fyrsta framfaragildran. Fornleifar
sýna hvernig fornmenn náðu stundum að slátra þúsundum dýra í einu og útrýmdu
öllum hægfara skepnum á frekar skömmum tíma þar sem nýtt land var numið í
Ameríku og Ástralíu. Mannkyn kom sér út úr afleiðingum ofveiðinnar með
uppgötvun og útbreiðslu landbúnaðar. Samhliða þeirri útbreiðslu varð maðurinn
háður landbúnaði um fæðu og getur ekki lagt hann til hliðar án þess að almenn hungursneyð
fylgi. En hungur hefur alltaf fylgt manninum og gerir enn. Landbúnaður leiddi
til hinnar umfangsmiklu tilraunar; hnattrænnar siðmenningar.
Mannfræðileg skilgreining á
siðmenningu er „sértæk gerð menningar: Stór, flókin samfélög sem byggjast á
ræktun plantna og tamningu dýra og manna. Siðmenningar eru ólíkar en hafa
yfirleitt borgir og bæi, yfirstjórnir, stéttaskiptingu og sérhæfni í atvinnu.
Allar siðmenningar eru menningarhópar, eða samblanda menningarhópa, en ekki eru
allir menningarhópar siðmenntaðir.“ Samfélög veiðimanna og safnara voru
yfirleitt jafnræðissamfélög. Landrými var nægilegt, efnislegar eigur litlar og
landamæri engin þannig að gerðist leiðtogi leiðinlega umsvifamikill var „auðvelt
að kjósa með fótunum“ og stofna nýjan
flokk annarsstaðar. Þetta frjálsræði varðveittist í fyrstu þorpum
mannkynssögunnar en fjölgun manna kallaði á aðskilnað samfélaga og eins og
alþjóð veit er þjóðernishyggja fyrsta hollráð harðstjórans og óhugnanlega
margir íslendinga reiðubúnir að gefa yfirvöldum eftir hluta af eigin frelsi ef
það þýðir um leið að aðkomufólk eigi erfiðara með að komast til eyjarinnar.
Því þó að miklar og hraðar
breytingar hafi átt sér stað í efnislegu umhverfi mannsins hefur heili okkar
ekkert breyst síðustu hundrað þúsund árin. Sem tegund lifir maðurinn of lengi
til að geta þróast mikið á ekki lengri tíma. „Meðan menning og tækni bæta við
sig, gerir skynsemi það ekki.“
Wright tekur m.a. Páskaeyju í
Kyrrahafi sem dæmi um siðmenningu sem dæmir sig úr leik með ofnýtingu síns
náttúrulega umhverfis en þar blómstraði siðmenning frá fimmtu öld e. k., sem
vegna hefða og trúarbragða hjó niður öll tré á eyjunni (þessi siðmenning var
síðasta siðmenningin sem myndaðist í heiminum). Engin tré þýðir engir bátar til
veiða og skógeyðing kallar á landauðn þar sem tré binda jarðveg.
Þegar evrópumenn (Kafteinn Cook)
komu til eyjarinnar árið 1755 voru þar eftirlifendur orðnir aftur mannætur á
steinaldarstigi. Spurning er hvort að
þeir íbúanna sem hjuggu niður síðasta tréð gerðu sér ekki grein fyrir hvað þeir
voru að gera og enn stærri spurning er afhverju í dag er verið að endurtaka þessa
tilraun á hnattrænum skala!? Enn í nafni framfara og hefða!
Siðmenning Súmera, þar sem nú er
Írak, hrundi af svipuðum ástæðum: Siðmenningin, sem byggðist á sérhæfðri
hástétt með mikið af þrælum undir sér, hélt sig við niðurnegld viðhorf og verklag
áningarlandbúnaðar sem gerði jarðveginn smám saman saltari og þessvegna er
landsvæðið eyðimörk í dag. Hástéttir eru alltaf staurblindar á eigið ástand og
þeir sem höfðu vit á landbúnaði höfðu ekki völd til að breyta neinu. Wright fer
nánar ofan í þetta ferli og einnig svipaðar grunnástæður þess að Rómaveldi og
veldi Mayanna hrundu á um þúsund árum vegna náttúruáníðslu.
Wright kvótar Joseph Tainter sem
hefur skrifað um „Collapse of Complex Societies“ og uppnefnir hrun Súmera „stjórnlausa
lest.“ Hann segir um landbúnað að hann sé í raun annað dæmi um stjórnlausa
lest: „Fyrri ástæðan er líffræðileg: Íbúafjöldi eykst þar til hann nær mörkum
fæðuöflunargetu. Hin er félagsleg: Allar siðmenningar mynda stigveldi. Söfnun
auðs til forréttindahópa tryggir að aldrei verður til nóg fyrir alla.“
Mögulega er þessi vanhæfni til að
sjá inn í framtíðina tilkomin vegna þess að mestan hluta mannkynssögunnar hefur
maðurinn lifað „tínandi af trjánum.“ Félagsleg áhrif valdapýramída innan stórra
samfélaga eru þau að forréttindahópum er hagur í að viðhalda kyrrstöðunni og
þeir halda áfram að þrífast á harðindatímum löngu eftir að umhverfið og
almenningur er farinn að láta á sjá. Er það ekki þannig sem megnið af hinum
vestræna heimi lifir í dag? Á fæðu sem er innflutt frá svæðum sem geta verið á
barmi vistfræðilegs hruns? Vitað er að landbúnaður fúnkerar einungis vegna
tilbúins áburðar sem er olíuafurð. Hvenær kemur olíukreppan og þar með hnattræn
hungursneyð?
„Við erum nú á því stigi þegar
íbúar Páskaeyjar gátu ennþá stöðvað hugsunarlaust skógarhöggið ... ef við gerum
það ekki núna, meðan við höfum það gott, getum við það aldrei þegar harðnar á
dalnum“ segir Wright í lokaorðum.
Eins og áður sagði er „A Short
History of Progress“ auðlesin bók enda höfundur bæði rithöfundur og sagnfræðingur.
Hann fjallar um yfirvofandi hrun útfrá staðreyndum og er frekar laus við dramað
sem t.d. umhverfisaktivisti hefði fyllt bókina af og raunar skrifar Wright í
léttum dúr um þennan fjanda sem framfaragoðsögnin er.
Þegar þetta er skrifað eru
fulltrúar þessarar sértrúar að fara mikinn í fjölmiðlum á íslandi og krefjast
þess að allar „auðlindir“ sem hægt er að nýta, séu nýttar til hins ýtrasta til
að „tryggja framfarir.“ Atvinnumeðmælendaáróður Samtaka Iðnaðarins og Samtaka
Atvinnurekenda er ein af ástæðum þess að mig langaði til að lesa þessa bók og
vissulega hjálpaði hún mér mjög mikið til að sjá ástand menningarhópsins sem
við erum hluti af, í stærri mynd og í sögulegu samhengi.
Höfundur er ekkert að koma með
sérstakar tillögur til úrbóta eða gera kröfur. Hann er að rekja hvað aðrir
menningarhópar klikkuðu á, með hrikalegum afleiðingum, og hvernig það sama er
að eiga sér stað núna, með enn hrikalegri afleiðingum.
sh
