Eyðilegging
náttúrunnar kallar á árásir álfanna
Hulduheimur
Heiðarlands
Þýð. Sigurður Harðarson
Andspyrna útgáfa, 2010.
Síðustu árin hefur róttækum, íslenskum,
anarkískum bókatitlum fjölgað hægt og bítandi. Heiðurinn af því á útgáfan
Andspyrna sem hefur meðal annars gefið út Um
anarkisma
eftir Nicolas Walther, Ríkið eftir Harold
Barclay og handbókina Beinar aðgerðir og borgaraleg óhlýðni. Nú síðast kom
út úr prentvélinni barnabókin Hulduheimur
Heiðarlands,
þýdd og staðfærð eftir bókinni The
Secret world Of Terijian sem kom út árið 2007 á vegum bandarísku CrimethInc
útgáfunnar.
Allt
reynt en ekkert virkar
Bókin segir frá Gunnari, litlum strák sem
eyðir bróðurparti daga sinna einn að leik við bakka árinnar sem hann býr við –
ævintýraheiminum Heiðarlandi. Dag nokkurn kynnist hann Margréti og um leið
tekst með þeim vinátta. Þau tengjast ánni og töfrandi umhverfi hennar og leika
sér á árbakkanum. En þegar þau komast að því að verið er að rústa ánni og
umhverfi hennar með stíflugerð fyrir rafmagnsframleiðslu, átta þau sig líka á því
að þau verða að gera eitthvað í málunum. Svo þau stelast út að nóttu til og
fara upp að vinnusvæðinu til að velta fyrir sér hvað þau geti gert. Þá gerast
undur og stórmerki.
Fimm svartklæddar verur koma að vinnusvæðinu
og fara að athafna sig í kringum vinnuvélarnar. Einhverjar leggjast undir þær á
meðan aðrar standa vörð. Til að byrja með skilja Margrét og Gunnar ekki hvað er í gangi þangað til ein veran úðar
úr málningarbrúsa, stórum stöfum á vinnuvélina – ÁLFAR – og allt skýrist: Þarna
eru komnir álfarnir sem vernda ána og landið. En þegar álfarnir heyra í
krökkunum drífa þeir sig í burtu, þeim síðarnefndu til mikilla vonbrigða.
Daginn eftir sjá þau að athafnir álfanna hafa ekki komið í veg fyrir að eyðileggingin
haldi áfram og þá taka þau afdrifaríka ákvörðun. Nú þurfa þau sjálf að verða
álfar og stöðva vinnuna með hvaða ráðum sem er.
Til að gera langa sögu stutta reyna þau
allt sem þeim dettur í hug og spannar sá skali í raun allar þær aðferðir sem
róttækir náttúruverndarsinnar hafa beitt í baráttunni fyrir verndun jarðarinnar
síðustu áratugina – og reyndar allt frá upphafi iðnbyltingarinnar. Þau setjast
að út á eyju í ánni og freista þess þannig að verkamennirnir stöðvi vinnu. Nótt
eftir nótt reyna þau svo nýjar leiðir: Reisa virki fyrir vélarnar, brjóta í þeim
rúður, fylla leiðslur og vélarhluta af mold og grjóti. Í hvert sinn eru þau
viss um að þeim hafi tekist að bjarga ánni en verða svo fyrir vonbrigðum á
hverjum morgni, þegar þau sjá að þrátt fyrir aðgerðir þeirra – og þrátt fyrir að
þær hafi oft á tíðum einhver áhrif á framkvæmdirnar – virðist ekkert stöðva
vélaskrímslin og gulklæddu skemmdarvargana. Ekkert virðist virka.
Sama
sagan um allan heim
Sagan setur atburði sem eiga sér stað um
allan heim í ævintýralegan búning. Náttúruverndarsinnar leggja höfuð sín stöðugt
í bleyti í leit að nýjum og áhrifaríkum aðferðum til að koma í veg fyrir að
gengið sé á jörðina. Engu virðist skipta hversu róttækar, hættulegar og
ólöglegar aðferðirnar verða – því meira að segja eftir að álfarnir snúa aftur í
lok bókarinnar og kveikja í vinnuvélunum, koma samt sem áður nýjar vélar á staðinn
og vinnan heldur áfram. Virkjunin er reist og áin lögð í rúst. Sömu sögu má
nánast alltaf segja um svipaða atburði raunveruleikans.
Álfarnir eru skírskotun í hina ómiðstýrðu
og mystísku, yfirþjóðlegu hreyfingu Earth
Liberation Front
(ELF) sem síðustu tuttugu árin hefur beitt eignaspjöllum gegn fyrirtækjum og öðrum
öflum sem koma að eyðileggingu jarðarinnar. Hreyfingin er ásamt systur sinni Animal Liberation Front (ALF) á toppi
lista bandarísku alríkislögreglunnar (FBI) yfir „innlendar hryðjuverkaógnir“ og
notast yfirvöld og fjölmiðlar oftast við hugtakið „eco-terrorist“ þegar rætt er
um þær. Árið 2005 gerði FBI mikla rassíu gegn grunuðum „eco-terroristum“ og
tveimur árum seinna hlutu tíu einstaklingar 3–13 ára fangelsisdóma fyrir meinta
aðild sína að aðgerðum sem gerðar voru í nafni ELF. Enska útgáfa bókarinnar,
The Secret World Of Terijian, var einmitt gerð því fólki til stuðnings og rennur
allur hagnaður af sölu hennar í fjárhagslega aðstoð til handa öllum
fórnarlömbum herferðar yfirvalda – „Green Scare“ eins og hún er yfirleitt
nefnd.
Að
standa á sínu, fylgja hjartanu og berjast
En aftur að sögunni. Fyrrum
ríkissaksóknari Oregon-fylkis, Karin J. Immergut, gerði bókina að
umfjöllunarefni í greinagerð sinni um meintan hryðjuverka-álf og sagði hana
rómantísera aðgerðir ELF og hvetja börn til að taka upp svipaða glæpsamlega hegðun
– eitthvað sem vissulega hræðir yfirvöld og hvetur þau til harðari viðbragða.
En hugmyndafræðin sem liggur að baki aðgerða í anda ELF er síður en svo
rómantíseruð í bókinni, heldur einfaldlega útskýrð á einlægan og barnslegan
hátt. Aðgerðirnar eru heldur ekki sýndar sem fullkomnar leiðir í baráttunni
fyrir jörðinni - niðurstaðan er ekki sú að íkveikjur og skemmdarverk leiði
alltaf af sér jákvæðar breytingar heldur sýnir sagan það ferli sem á sér stað í
hugum fólks sem að lokum grípur til slíkra aðgerða. Það kemur vel fram í orðum
krakkanna þegar þau virða fyrir sér umhverfi árinnar eftir að framkvæmdunum er
lokið: „Ef maður bíður bara og vonar það besta þá gerist ekki neitt.“ Og áfram:
„Stundum er gott að gráta, en stundum er nauðsynlegt að standa á sínu og
berjast, fylgja því sem hjartað segir og gera hvað sem þarf til að verja það
sem er þess virði að berjast fyrir.“
Sagan er því alls ekki einungis ætluð
börnum og á erindi til fólks á öllum aldri. Hún ræðst gegn ráðandi orðræðu
samfélags, sem gerir neyðarúrræði náttúruverndarsinna að glæpum og berstrípar þau
allri hugmyndafræði. Og með því að notast við barnasöguformið tekst höfundunum
að setja fram róttæka, oft á tíðum tormelta og óþægilega gagnrýni á iðnvædda siðmenningu,
á einfaldan og auðskiljanlegan hátt. Það gerist til að mynda þegar Gunnar spyr
mömmu sína hvers vegna verið sé að eyðileggja ána en hún svarar því til að það
sé ekki raunin; stíflan sé byggð til þess að meira verði um að vera í sveitinni
og fleira fólk flytji á svæðið. Hún reynir að sannfæra hann um réttmæti
framkvæmdanna með ýmsu móti, til að mynda því að rafmagnið verði ódýrara,
sjónvarpsstöðvarnar fleiri – og samtímis verði opnaður húsdýra- og skemmtigarður
á svæðinu sem verði til þess að Gunnar þurfi þá ekki lengur að leika sér við
ána. En Gunnar lætur ekki segjast því áin og vistkerfi hennar – gróðurinn,
fuglarnir og fiskarnir – eru mikilvægari en ódýrt rafmagn, sjónvarpsstöðvar og
hönnuð, tilbúin leiktæki. Náttúran er mikilvægari en neyslumenningin.
Eini sýnilegi gallinn á bókinni er sá að
ekkert er fjallað um mögulegar afleiðingar þess þegar fólk er gripið við eða
eftir aðgerðir að hætti álfanna. Það er reyndar ekki svo auðvelt að ímynda sér
hvernig umfjöllun um ríkis- og lögreglukúgun kæmist að í sögu í þessum stíl og
kannski er nóg að treysta á dómgreind þess fullorðna fólks sem les bókina til að
taka alla mögulega þætti inn í myndina. Lýsingin á því þegar Gunnar og Margrét
sitja alsæl ásamt álfunum og fylgjast með vinnuvélaskrímslinu brenna til kaldra
kola, er kannski eina dæmið um fyrrnefnda rómantíseringu – útópíska hugmynd um
að innan þess samfélagskerfis sem við búum við í dag sé hægt að gera hvort
tveggja, kveikja í vinnuvélinni og njóta fegurðar loganna á staðnum.
Þessi galli skyggir þó ekki á það sem
gott er í bókinni því boðskapur sögunnar um hulduheima Heiðarlands er afar nauðsynlegt
innlegg í pólitíska umræðu hér á landi. Á sama tíma er bókin kærkomin viðbót í
safn róttækra bóka á íslensku, sem þó mætti stækka á örlítið meiri hraða en
hingað til og ættu því fleiri að taka Andspyrnu sér til fyrirmyndar. Vonandi
kemst bókin svo í réttar hendur – hendur barna á öllum aldri.
Villimey
Nánari upplýsingar um Andspyrnu má finna
á vefsíðunni www.andspyrna.org og upplýsingar um upphaflegu útgáfuna, herferðir
yfirvalda og baráttuna fyrir frelsi fangelsaðra álfa má finna á vefsíðu CrimethInc
Northstar, www.crimethinc.be.
