Hvað er Anarkismi? Útgáfa Bókasafn Dreifing Hafa Samband
Fréttir / Uppfærslur Greinar Bækur um Anarkisma TenglarMyndir

 

Amster, R., Abraham DeLeon, Luis A. Fernandez, Anthony Nocella II, Deric Shannon (ritstj.), Contemporary Anarchist Studies: An Introductory Anthology of Anarchy in the Academy, Routledge, 2008, London

 

Anarkistar og fręšaheimurinn. Ķtar-ritdómur.

 

 

Anarkismi hefur tekiš stakkaskiptum į sķšustu įratugum. Allt frį endurvakningu stefnunnar į 7. įratug sķšustu aldar hefur anarkismi gengiš ķ endurnżjun lķfdaga og sjaldan eša aldrei hefur veriš jafn fjölbreytt hugmyndafręšileg flóra og nżsköpun innan anarkismans lķkt og ķ dag. Hugmyndafręšilega, heimspekilega og ašferšafręšilega hefur anarkismi fjarlęgst sķna nįskyldu ęttingja; sósķalisma, marxisma og kommśnisma og um leiš misst aš miklu leyti žį tengingu sem stefnan hafši viš verkalżš og öreiga. Umhverfismįl, femķnismi, frišarmįl og lżšréttindi (svo fįein dęmi séu tekin) skipa ķ dag jafn stóran sess ķ oršręšu og įherslum anarkista og hin „hefšbundnu“ mįlefni vinstrimanna (eins og t.d. verkalżšsmįl). Žaš žżšir žó ekki aš anarkistar hafi sagt skiliš viš hiš pólitķska Vinstri (aš einstökum mönnum lķkt og John Zerzan undanskildum) heldur endurspeglar žessi įherslubreyting žęr žjóšfélagslegu breytingar sem hafa įtt sér staš frį seinni heimsstyrjöld sem og mikilvęgi anarkķskrar nįlgunar og anarkķskrar gagnrżni į samfélag nśtķmans og ekki sķst samfélag framtķšarinnar. Žessi bók ber vitni um žessar breytingar sem oršiš hafa į anarkisma og hentar vel sem yfirlitsrit ętlaš leikmönnum ķ anarkķskum fręšum įsamt žvķ aš mišla til anarkista žeirri fjölbreyttu flóru anarkķskrar hugsunar sem į sér staš innan akademķunnar um žessar mundir.

              Ķ formįla bókarinnar er žvķ lżst hvernig henni ętlaš aš gera grein fyrir žessum sķvaxandi įhuga į anarkisma og sérstaklega hvernig hann birtist ķ fręšilegum skrifum. Ólķkt fyrri tķmum į anarkisminn ķ dag heimangengt ķ hįskólum vķšsvegar um heim og žar sem įšur žótti helgispjöll aš fręšimenn skrifušu af įhuga og sannfęringu um stefnuna er hśn ķ dag oršiš vištekiš rannsóknarefni og fręšimenn af hinum żmsu svišum einbeita sér ekki bara aš rannsóknum į anarkisma heldur eru žeir opinskįir anarkistar innan akademķunar. Žessi bók er tilraun til aš koma žessum rannsóknum, žessum stašreyndum, į prent og žaš eitt og sér er lofsvert, en bókin samanstendur af samtals 28 greinum eftir ennžį fleiri höfunda og er henni skipt ķ fimm meginkafla; kenningar, ašferšafręši, mišlun, framkvęmd og hina illskilgreinanlegu framtķš.

              Žaš er alltaf erfitt aš skrifa ritdóm um greinasafn. Hver grein er ķ raun verk śtaf fyrir sig og gagnrżni eša lof į hana mį ekki skyggja į verk annarra greinahöfunda bókarinnar. Sś er raunin meš žetta verk. Fyrsta greinin ķ bókinni, eftir heimspekinginn Todd May, fjallar um tengsl anarkisma viš kenningar Michel Foucault og Jacques Ranciére og er sem slķk góš upphafsgrein žvķ eins og segir ķ nżlegu hefti ritsins Anarchist Studies žį er varla hęgt aš skrifa um anarkisma ķ dag įn žess aš vitna ķ žaš minnsta einu sinni ķ Michel Foucault og kenningar hans um vald. May fęrir hér rök fyrir žvķ aš žótt hvorugur žeirra hafi kallaš sig anarkista žį séu kenningar žeirra, sérstaklega séu žęr settar saman, „uppörvandi anarkķsk sżn į heiminn sem bęši kemur śr og bętir viš hugmyndafręši anarkismans“ (s.11). Hér er oršręša anarkismans, bęši fyrr og nś, tengd viš hugmyndir žessara mętu manna um vald (Foucault) įsamt lżšręši og jafnręši (Ranciére) og hvaša žżšingu žęr hafa fyrir oršręšu og gjöršir, uppbyggingu og barįttuašferšir anarkķskra hreyfinga.

              Frį žessum ešlilega upphafspunkti kvķslast svo greinarnar ķ żmsar įttir, žrįtt fyrir kaflaskiptingu ritstjóranna. Erick Buck skrifar t.d. um hagfręši śt frį anarkķsku sjónarhorni žar sem greiningin er blessunarlega laus viš marxķskar kennisetningar og bįbiljur. Joel Olson skrifar einnig žarflega grein um naušsyn žess fyrir amerķska anarkista aš taka hugmyndir um kynžįtt meš ķ reikninginn žegar fjallaš er um amerķskt samfélag vegna žess hversu litaš žaš er af samskiptum ólķkra kynžįtta, en hann žvertekur fyrir aš hęgt sé aš „skippa“ yfir žaš meš alhęfingum um aršrįn og stéttaskiptingu heldur verši aš taka meš ķ myndina žręlahald fyrri tķma og įhrif žess į sjįlfsmynd Amerķkana af afrķskum uppruna (sem og annarra innflytjenda reyndar). Ašrar greinar taka fyrir tengsl anarkisma viš róttękar dżra- og umhverfisverndarhreyfingar, naušsyn žess aš gera rįš fyrir og bera viršingu fyrir fjölbreytileika menningarlķfs manna, tękni og mögulegt hrun vistkerfis jaršarinnar, kennslu og hvernig gera megi menntun og žekkingarleit frjįlsa og lausa viš stigveldi og svo mį lengi telja.

              Einhver athyglisveršasta og umhugsunarveršasta greinin ķ bókinni er greinin „against method, against authority ... for anarchy“ eftir Jeff Ferrell. Ferrell er afbrotafręšingur aš mennt og grein hans fellur undir kaflayfirskriftina „ašferšafręši“ og ķ henni kemur fram einhver žarfasta og ferskasta įrįs į heim akademķunnar sem ég hef séš en hann telur aš gefa skuli skķt ķ žį višteknu, hefšbundnu ašferšafręši sem tķškast žar innan veggja. Vissulega er gagnrżnin bundin viš reynslu hans af ašferšafręši afbrotafręšinnar og dęmin tekur hann žašan en gagnrżnina mį yfirfęra yfir į flestar fręšigreinar. Ferrell fęrir hér rök fyrir žvķ aš įhersla félagsvķsindamanna į tölfręši og vķsindalega kannašar nišurstöšur fręšimanna hafi fęrt hug žeirra og žar meš fręšigrein žeirra frį višfangsefni žeirra og gert žį aš hreinum teknókrötum sem sjį fanga sem nśmer og einstaklinga sem kennitölur. Hann varar viš žessu og bendir į naušsyn žess aš lķta į višfangsefnin, ž.e. afbrotamenn, sem einstaklinga sem vaxa śr grasi ķ įkvešnu umhverfi og hafa jafn margar ólķkar įstęšur fyrir skrefum sķnum į glępabrautina og žeir eru margir. Hann ręšst gegn žeirri óraunhęfu kröfu um hlutlęgni sem sķfellt er hamraš į og bendir į hversu langt frį višfangsefnum sķnum sś krafa hefur leitt fręšimenn og aš žetta tvennt, ašferšafręšin og krafan um hlutlęgni, lęsi fręšimenn innan ķ fķlabeinsturnum sķnum og geri žį žar meš sķšur ķ stakk bśna til aš fjalla į raunhęfan og įrangursrķkan hįtt um višfangsefni sķn. Žaš besta viš grein Ferrells er aš hann hverfur, žrįtt fyrir gagnrżni sķna, ekki frį hefšbundnum skrifvenjum fręšimanna žannig aš ķ gegnum nešanmįlsgreinar og ašra višauka byggir hann upp trśveršugleika į skrifum sķnum žrįtt fyrir gagnrżnķ sķna į kerfiš eins og žaš er (anarkistum kann aš finna žetta undarlegt lof af minni hįlfu en fręšaheimurinn er svo ķhaldssamur aš innan hans yrši hśn ekki einu sinni lesin, hvaš žį tekin alvarlega, myndi hśn ekki notast viš tilvķsanir, heimildaskrį og hefšbundna akademķska röksemdafęrslu).

              Flestar greinarnar eiga žaš sameiginlegt aš vera fręšilegar, byggja į ķtarlegri žekkingu höfunda į višfangsefninu og vķsa til nżjustu rannsókna og ašferša ķ viškomandi fręšigrein en žó eru undantekningar frį žvķ. Žaš er augljóst aš bókin hefur ekki veriš ritrżnd (e. peer-reviewed) af fólki meš sérfręšižekkingu žvķ inn ķ bókina slęšast greinar sem żmist fara meš żmsar rangfęrslur eša sem skorta krķtķska sżn į umfjöllunarefniš. Žannig skortir grein Lisu Kemmerer um kristni og anarkisma raunhęfa umręšu um gagnrżni anarkista į trśarbrögš og gušstrś og hvort stjórnvaldsleysi geti fariš saman meš undirgefni viš gušlegt yfirvald, en Kemmerer viršist einfaldlega hoppa fram hjį bitastęšari gagnrżni anarkista į gušstrśna sem slķka (t.d. skrif Bakunin). Einnig fer Colman McCarthy meš alvarlegar sögulegar rangfęrslur ķ grein sinni „Anarchism, education, and the road to peace“ en žar heldur hann žvķ t.d. fram aš andspyrnuhreyfingin gegn hernįmi nasista ķ Danmörku hafi veriš leidd af konunginum Kristjįni X og aš žessi hreyfing sé dęmi um frišsamlega andspyrnu gegn valdnķšslu (bls. 179). En Kristjįn X tók engan žįtt ķ andspyrnunni, og leiddi hana žvķ sķšur, og hśn var langt žvķ frį frišsamleg. Žvert į móti drap andspyrnuhreyfingin hundruši manna (bęši nasista, lögreglumenn og svokallaša „stikkera“ eša uppljóstrara og ašra sem żmist unnu eša voru grunašir um aš vinna meš nasistum.) Ķslenski rithöfundurinn Gušmundur Kamban er einn žeirra fjölmörgu sem teknir voru af lķfi af dönsku andspyrnuhreyfingunni. Žvķ sķšur var andspyrnuhreyfingin fjöldahreyfing. Stór hluti Dana litu hana hornauga og vildu lķtiš meš hana hafa fyrr en undir lok strķšs žegar ljóst var aš Žjóšverjar myndu tapa žvķ (fyrir įhugasama bendi ég į bókina Danmark Besat: Krig og hverdag 1940-45 eftir Claus Christensen o.fl. sem fķnt yfirlitsrit um Danmörku į hernįmsįrunum). Restin af grein hans er svo full af jafn vafasömum fullyršingum. Ašrar greinar eru skrifašar į svo fręšilegu mįli aš žaš er ógjörningur fyrir leikmenn aš įtta sig į žvķ um hvaš er veriš aš tala, og žaš ber vitni um žį gjį sem er til stašar milli sérmenntašra fręšimanna og almennings.

              Verst af öllu finnst mér žó skorturinn į sagnfręši, eša ķ žaš minnsta sögulegri yfirsżn, mešal žeirra 28 greina sem prżša žessa bók, en hér er ekki aš finna eina einustu sagnfręšilegu grein og enginn sagnfręšingur į hér skrif žrįtt fyrir aš fjölda anarkista megi finna innan žeirrar fręšigreinar. Ég hafši ętlaš mér aš skrifa mikla langloku um žennan skort į mikilvęgri fręšigrein žar til ég kom aš grein nokkurri undir lok bókarinnar sem setur fram akkśrat žį gagnrżni sem ég hafši ķ huga. Sś grein ber titilinn „Anarchism: past, present, and utopia“ og er eftir žau Ruth Kinna og Alex Prichard en sś grein er hörš gagnrżni į žann skort į sögulegri, eša réttara sagt sagnfręšilegri, yfirsżn sem einkennir skrif og višhorf allt of margra anarkó-fręšinga nśtķmans og žau kalla presentisma, sem gęti śtlegst į ķslensku sem „samtķšarhyggja“. Gagnrżni žeirra er svo beinskeitt aš hśn er žess virši aš vitna ķ hana beint:

 

„Framtķš anarkismans hefur veriš sett ķ höft af mörgum mikilvęgustu kennismišum anarkisma samtķmans, sem afneita anarkisma fortķšarinnar til žess aš upphefja nżstįrlegheit anarkismans ķ dag. Anarkismi ķ reynd er žį einnig heftur žvķ meš žvķ aš kasta anarkisma fortķšarinnar fyrir róša ęša žeir einnig fram hjį žeirri sögulegu greiningu sem hęgt er aš nżta til aš skilja samtķmann og sem einnig er hvatinn til aš žróa meš sér hugmyndir um framtķšina. Afleišing samtķmahyggju er žvķ endalaus upphafning į örfįum af-söguvęddum og samhengislausum prinsippum sem veita ... [róttęklingunum sjįlfum] ... huggun um byltingarkennda möguleika anarkismans og möguleika [ žeirra sjįlfra] į žvķ aš breyta heiminum meš einföldum breytingum į lķfstķl og hegšun, en eru hunsuš af öllum öšrum.“(bls.270-271)

 

Žau Kinna og Prichard benda į aš žeir spekingar sem fremst fara hér ķ flokki hafi einsleita og takmarkaša sżn į sögu anarkķskrar hugsunar sem byggi żmist į fölskum forsendum, rangtślkunum eša einföldunum į skrifum klassķskra anarkista sem tekin eru śr sögulegu samhengi sķnu. En žaš mį einnig bęta žvķ viš aš oft viršast samtķmahyggjusinnar hafa takmarkaša yfirsżn yfir sögu anarkismans sem lifandi hreyfingu (enda oftast heimspekingar sem vinna meš hugsuši og hugmyndir en sķšur meš hreyfingar og atburši) įsamt takmörkušum skilningi į sögulegum įhrifažįttum og samhengi žeirra. Anarkistar nśtķmans eru žvķ gjarnir į aš hunsa bęši sögu anarkismans sem slķks sem og sögu almennt, lķta svo į aš „hinn gamli“ anarkismi hafi brugšist og sé žvķ ķ ešli sķnu ótękur og beri aš kasta fyrir borš meš öllu tilheyrandi. Engar tilraunir eru geršar til aš setja hlutina ķ sitt sögulega samhengi, taka miš af öšrum sögulegum įhrifažįttum og bera saman „žį“ og „nś“. Žegar žaš er reynt er žaš gjarnan byggt į sérvöldum heimildum sem žjóna žeim eina tilgangi aš byggja undir rök žeirra og žaš sem ekki hentar til žess er hunsaš. Žetta heftir athafnir anarkista ķ dag žvķ žeir lęra žį ekki af mistökum og reynslu fortķšarinnar og eru żmist ófęrir um aš setja sig og barįttu sķna ķ eitthvert sögulegt samhengi eša žeir afgreiša hiš sögulega samhengi meš śr sér gengnum klisjum um rķkiš, kapķtal, „stalinista“ og sjįlfa sig sem standast hvorki nżlegri sögulegar rannsóknir né taka miš af žeim breytingum sem oršiš hafa į sķšustu įratugum og įhrifum žess į hugmyndaheim manna.

              Verst fyrir žessa bók er žó sś stašreynd aš nóg er til af anarkistum sem blessunarlega falla ekki undir žessa gagnrżni. Fjölmargir anarkó-sagnfręšingar hafa skrifaš vönduš rit um sögu anarkismans sem taka miš af nżrri žekkingu og ašferšum og hafa meš žvķ opnaš fyrir nżjar tślkanir į bęši hugmyndafręši og ašferšum anarkista fyrri tķma og sett žį ķ sitt sögulega samhengi sem og įhrif žeirra į samtķš sķna og žróun rķkisvaldsins. Hér mį sem dęmi taka nżlega mastersritgerš Noršmannsins Jonas Bals, sem skrifaši um žaš hvernig sameiginleg višbrögš yfirvalda ķ Evrópu viš žeirri „ógn“ sem stešjaši af anarkisma um aldamótin 1900 leiddi til hins stranga eftirlitssamfélags sem sķfellt er aš fęrast ķ aukana. Einnig hafa George Esenwein og Chris Ealham uppfęrt og tekiš til breytinga söguskošun į spęnsku anarkistunum og byltingu žeirra. Žį hafa menn į borš viš David Berry og Carl Levy skrifaš vönduš sagnfręšiverk um anarkista fortķšarinnar og tekiš til endurmats vištekin söguleg sannindi. Mig grunar aš sagnfręši hafi einfaldlega ekki žótt nógu „cool“ fręšigrein til aš fį plįss ķ žessari bók, sem er lżti į annars afbragšs góšri bók.

              Ég vona aš lesendur taki žessari gagnrżni ekki sem įrįs į bókina sem slķka. Ég er einungis aš benda į įkvešna vankanta į verki sem annars er afbragšs vel unniš, fręšandi, skemmtilegt og sķšast en ekki sķst naušsynlegt innlegg ķ samfélög bęši fręšimanna og anarkista en į žó sérstaklega erindi viš almenning, sem er žvķ mišur allt of illa upplżstur um anarkisma nśtķmans. Vonandi veršur meš žessari bók einhver breyting žar į.

 

VV

 

 

 

 

 

Til baka í umfjallanir